Казах тил

Казах тил кириллица, латин ле араб бичиктериле

Казах тил (бойыныҥ адалыжы: қазақ тілі, қазақша; араб бичикле — قازاق ٴتىلى) — казах калыктыҥ тили, тӱрк тилдердиҥ кыпчак айырына кирет. Казахстанныҥ тергеелик тили. Казах тилле анайда ок Китай, Россия, Монголия, Ӧзбекстан, Кыргызстан, Тӱркменстан ла база ӧскӧ ороондордогы казахтар куучындайт.

Тӱрк тилдердиҥ јебрен классификациязында казах тил каракалпак ла ногай тилдериле кожо кыпчак-ногай бӧлӱгине кирет. Је тургуза ӧйдӧги тил шиҥжӱчилер кыпчак тилдердиҥ ич бӧлӱктерин башка-башка аайла бӧлӱп јат. Оныҥ учун «кыпчак-ногай», «тӱштӱк кыпчак» ла оноҥ до ӧскӧ адалгалар кажы ла классификацияда тӱҥей учурлу эмес.

Казах тил бӱдӱмиле агглютинативный тил: сӧстиҥ тӧзӧгӧзине грамматикалык учурлу кожулталар кезектеп кожулат. Тилде сингармонизм, тоолу падежтер, глаголдыҥ кӧп формалары ла эрмектиҥ тӧс аайы «ээ — толтыраачы — сказуемое» (SOV) бар. Јарталгыш сӧстӧр јарталып турган сӧстиҥ алдында турат, предлогтордыҥ ордына падежтер ле послелогтор тузаланылат.

Ады

Тилдиҥ тӧс бойы адалганы — қазақ тілі. Мында қазақ «казах», тіл «тил» деген учурлу. қазақша деген форма «казахтап», «казах тилле» деген учурлу, куучын тилде ол тилдиҥ кыска адалганы болуп та тузаланылат.

Латин бичикле бойы адалганы qazaq tili, qazaq tılı, qazaqşa ла оноҥ до ӧскӧ аайла бичилип јат. Бичилер аайлардыҥ башка болгондоры — транслитерацияныҥ бир канча системазы бар болгоныла ла Казахстанда јаҥы латин орфографиязы толо окылу аайла кирбегенииле колбулу.

Орус тилдиҥ революцияга јетире бичиктеринде казахтарды ла казах тилди «киргиз», «киргиз-кайсак», «киргиз-казак» деп адаган учурлар болгон. Бу адалгалар тӱӱкилик болуп калган, тургуза ӧйдӧ казах тилге учурлаштыра наукада ла окылу документтерде тузаланылбайт.

Классификациязы

Казах тил тӱрк тилдердиҥ билезине кирет. Оныҥ јебрен классификациядагы јери:

• Тӱрк тилдер;
  • текши тӱрк тилдер;
    • Кыпчак тилдер;
      • кыпчак-ногай бӧлӱги:
        • казах тил;
        • каракалпак тил;
        • ногай тил.

Каракалпак ла ногай тилдер казах тилге тӧс сӧс курыла, фонетиказыла ла грамматикалык бӱдӱмиле эҥ јуук тилдер болуп јат. Је бу тилдердиҥ кажызыныҥ бойыныҥ литературный нормазы, бичиги ле тилдиҥ аҥылу солынтылары бар. Тилдер јуук болгоны — олор бастыра учурларда бир-бирин толо оҥдоп јат деген учурлу эмес.

Кыпчак тилдердиҥ ич классификациязы тургуза да шиҥжӱниҥ сурагы болуп јат. Тил шиҥжӱчилер фонологияныҥ, грамматиканыҥ, лексиканыҥ ла статистиканыҥ башка-башка темдектерин тузаланып, тилдердиҥ колбуларын башка аайла јартайт.

Таркаганы ла куучындап тургандардыҥ тоозы

Казахстанда

Казахстандагы тилдерди билери керегинде эҥ толо јетирӱ 2021 јылдыҥ эл-јонды тооалыжында јуулган. Тооалышта бойын казах деп кӧргӱскен 13 497 891 кижиниҥ 13 380 107-зи бойыныҥ калыгыныҥ тилин тӧрӧл тили деп темдектеген.

Беш јаштаҥ улу Казахстанныҥ бастыра эл-јоныныҥ ортозында 13 768 406 кижи тергеелик тилди билерин, 8 472 661 кижи оны кӱнӱҥ сайынгы јӱрӱмде тузаланып турганын айткан. Бу тоолор тӱҥей јаштагы эл-јонныҥ 80,1% ла 49,3% болгон.

Тооалыштагы «тӧрӧл тил», «тилди билери» ле «кӱнӱҥ сайын тузаланары» деген темдектер башка-башка сурактарды јартап јат. Олорды бириктирип санап болбос. Бу темдектер этникалык казахтардыҥ тоозыла да тӱҥей эмес: казах тилди ӧскӧ калыктардыҥ ӧкӱлдери де билер, кезик казахтардыҥ дезе баштапкы тили ӧскӧ тил болор аргалу.

2021 јылдыҥ тооалыжыла тергеелик тилди калалардыҥ беш јаштаҥ улу эл-јоныныҥ 76,4%-ы, јурт јердиҥ 85,8%-ы билген. Кӱнӱҥ сайын тузаланганы калаларда 43,3%, јурт јерде 58,6% болгон.

Казахстанныҥ тыштында

Казах тилле куучындап турган јаан ӧмӧликтер Кытайдыҥ Синьцзян-Уйгур автономный районында, Монголияныҥ кӱнбадышында, Россияныҥ Казахстанла јуук региондорында ла јаан калаларында, анайда ок Ӧзбекстанда, Кыргызстанда ла Тӱркменстанда јуртайт.

Казахтардыҥ ас тоолу ӧмӧликтери Турция, Иран, Афганистан, Европа ла Тӱндӱк Америка ороондорында бар.

Казах тилди билер улустыҥ телекейлик тӱҥей тоозы јок. Ороондордыҥ тооалыштарында сурактар ла статистикалык темдектер башка-башка. Кезик јетирӱлер тӧрӧл тилди ле баштапкы тилди, ӧскӧлӧри тилди экинчи тил эдип билген улусты санап јат. Оныҥ учун тооны јылыла, јерииле ле санаган аайыла кожо кӧргӱзери чын.

Окылу турумы ла тузаланылары

Казахстан Республиказыныҥ Конституциязыныҥ 9-чы статьязыла казах тил ороонныҥ тергеелик тили болуп јат. Тергеелик организацияларда ла јербойындагы бой-башкару органдарында казах тилле кожо орус тил окылу аайла тузаланылат. Терге калыктыҥ тилдерин ӱренерине ле ӧскӱрерине айалга эдер учурлу.

Казах тил закондордо, терге башкарарында, јербойындагы башкаруда, школго јетире ӱредӱде, школдордо, колледжтерде, университеттерде, телекейлик јетирӱ јепселдеринде, культурада, бичик чыгаруда, динге колбулу ла электронный билижӱде тузаланылат.

Тилди талдап тузаланары регионго, јуртаган јерге, кижиниҥ јажына, ӱредӱзине ле куучындажып турган айалгага кӧрӧ башка болуп јат. Казахстанда казах-орус эки тилдӱликтиҥ кӧп аайлары бар. Ого коштой казах-ӧзбек, казах-уйгур, казах-кытай, казах-монгол ла оноҥ до ӧскӧ тил колбулары кезигет.

Телекейлик классификацияларда казах тил — тергеелик ле ӱредӱ-культуралык институттарда толо тузаланылып турган национальный тил. Ол јоголып бараатан тилдердиҥ тоозына кирбейт. Је оны балдарга ӱредип ӧткӱрери, кӱнӱҥ сайын тузаланары ла јӱрӱмниҥ бастыра бӧлӱктеринде иштейтен кеми ороонго ло регионго кӧрӧ башка.

Диалекттери ле литературный тил

Казах диалектологиязыныҥ јебрен бӧлӱжинде ӱч јаан территориальный бӧлӱк бар:

• тӱндӱк-кӱнчыгыш диалекттер;
• тӱштӱк диалекттер;
• кӱнбадыш диалекттер.

Бу бӧлӱш тил шиҥжӱчи Сарсен Аманжоловтыҥ иштериле колбулу. Ӧскӧ шиҥжӱчилер диалект бӧлӱктериниҥ тоозын башка кӧргӱскен, ортолык говорлорды бӧлгӧн эмезе диалекттердиҥ аразы анчада ла кату эмес деп айткан.

Кижилердиҥ кӧчӱп јӱргени, калалар ӧскӧни, текши ӱредӱ ле телекейлик јетирӱ јепселдери јербойындагы аҥылу темдектерди аралаштырып, азайтып јат.

Диалекттердиҥ аҥылузы кӧп саба сӧстӧрди айдарында, кезик грамматикалык формаларда ла лексикада кӧрӱнет. Тӱштӱк говорлор ӧзбек ле кыргыз тилдерле, кӱнбадыш говорлор ногай, татар ла тӱркмен тилдерле, тӱндӱк-кӱнчыгыш говорлор Сибирьдиҥ тӱрк тилдериле ле орус тилле узак ӧйдиҥ туркунына колбуда болгон.

Тургуза ӧйдӧги литературный казах тил кӧп саба тӱндӱк-кӱнчыгыш говорлордыҥ тӧзӧгӧзинде тӱзӱлген деп чоттолот. Је оныҥ нормазында бастыра казах калыкка текши болгон сӧстӧр лӧ формалар бар. Литературный тилди тӧзӧп ӧскӱреринде Абай Кунанбаевтыҥ, Ибрай Алтынсаринниҥ, XIX чактыҥ учындагы ла XX чактыҥ башталындагы казах периодический бичиктердиҥ ле тилди наука аайынча нормалаштырган иштиҥ учурлу јери бар.

Тӱӱкизи

Тил тӱзӱлгени

Казах тил Дешт-и-Кыпчактыҥ кӱнчыгыш бӧлӱгиндеги кыпчак тилдердиҥ улайжында тӱзӱлген. Оныҥ тӱӱкилик тӧзӧгӧзин кыпчак говорлор тӧзӧгӧн. Олор карлук, огуз ла ӧскӧ тӱрк тилдериле, анайда ок монгол ло иран тилдериле колбуда болгон.

Казах тилди аҥылу этникалык тил эдип тӱзӱлгенин кӧп шиҥжӱчилер орто чактыҥ калганчы ӧйинде казах уктар бириккенииле ле Казах хандык тӧзӧлгӧнииле колбоштырат. Је фонетикалык темдектерди, этнонимди, бичик салымын эмезе тергеелик тӱӱкини тӧс эдип алганынаҥ кӧрӧ так јылы башка јарталат.

Тургуза ӧйдӧги литературный норма тӱзӱлерге јетире ӱредӱлӱ улустыҥ бичик билижӱзи Орто Азияныҥ «тӱрки» эмезе «чагатай тил» деп адалган текши бичик салымына тайанган. Бу бичик тили куучын казах тилди јаҥыс ла бичип салганы болбогон.

Оныла кожо казах калыктыҥ бай оос јайалтазы ӧскӧн: баатырлык ла тӱӱкилик эпостор, жыраулардыҥ поэзиязы, айтыш, кеп сӧстӧр, чечен куучындар.

Јаҥы литературный норма

XIX чакта тирӱ казах тилле бичилген тексттер кӧптӧгӧн. Абай Кунанбаевтыҥ јайалталарында калыктыҥ куучын-поэзия тили, кӱнчыгыш бичик салымы ла јаҥы литературный жанрлар бириккен. Ибрай Алтынсаринниҥ ӱредӱ бичиктери ле кӧчӱрилген јайалталар светский проза ла школдыҥ терминдери ӧскӧнине болужын берген.

XIX чактыҥ учында ла XX чактыҥ башталында газеттер, журналдар, ӱредӱ бичиктер ле јурт-терге керегинде публицистика грамматикалык ла лексикалык нормалар тӱзӱлерин тӱргендеткен.

Ахмет Байтурсынулы казах тилдиҥ фонетиказына келиштирген араб графиканы тӱзеткен, букварь ла грамматикалык иштер бичиген, казах тилдеги наука терминдериниҥ тӧзӧгӧзин салган. Оныҥ алфавиты 1911—1912 јылдарда тӱзӱлип, ӱредӱде ле бичик чыгаруда тузаланылган.

Совет ӧйдӧ орфография ла терминология нормалаштырылган, академический грамматикалар ла сӧзликтер эдилген, казах тилле ӱредӱ кеҥиген. Оныла кожо орус тилле узак ла тыҥ колбу казах тилдиҥ лексиказына, стилистиказына ла куучын аайына јаан салтарын јетирген.

1991 јылдаҥ ала казах тил тузаланатан бӧлӱктер кеҥиген. Тил политиказы терминологияны јаҥыртарын, казах тилдӱ ӱредӱни ӧскӱрерин ле бичикти латин графикага кӧчӱрер проектти ичине алган.

Бичиги

Казах тилдиҥ тӱӱкизинде бир канча бичик системазы тузаланылган.

Ӧйи ле јери	Тӧс графиказы	Јартамалы
1929 јылга јетире	Араб бичик	Текши тӱрк-мусульман бичик салымы тузаланылган. XX чактыҥ башталында Ахмет Байтурсынулы араб графиканы казах тилдиҥ табыштарына келиштирген.
1929—1940 јылдар, СССР	Латин бичик	Казах бичиги СССР-деги латинизация иштиҥ туркунына бирлик латин тӧзӧгӧ кӧчӱрилген.
1940 јылдаҥ ала Казах ССР-де ле Казахстанда	Кириллица	Тургуза ӧйдӧги кирилл алфавитте 42 буква бар: орус алфавиттиҥ 33 буквазы ла тогус коштоҥ буква — Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, І.
Кытайдагы ла кезик ӧскӧ ороондордогы казахтарда	Араб графика	Казах тилге келиштирилген араб бичик тузаланылат. Оны төте жазу деп адаары бар.
Казахстандагы проект	Латин графика	Јаҥы алфавит ле орфография ээжилери иштелип јат. Оны толо јӱргӱзерге киргизери окылу бек јӧптӧлгӧнииле колбулу.

Кириллицадагы казах орфографиязы толо фонемалык эмес. Темдектезе, и ле у буквалар тӧс казах сӧстӧринде ӱндӱ табышла јарым ӱндӱ табыштыҥ биригӱзин темдектеп болор. Орус алфавиттиҥ кезик буквалары кӧп саба кирме сӧстӧрдӧ тузаланылат. Оныҥ учун буква сайын механический транслитерация сӧстиҥ морфемалык бӧлӱктерин ле чын айдыларын кажы ла тушта кӧргӱспейт.

2017 јылда Казахстанда латин графикага кӧчӧр тергеелик проект башталган. Сунулган алфавиттер бир канча катап тӱзедилген.

2025 јылдыҥ 20 карача айындагы окылу јетирӱле, тийиштӱ терге органы ла Ахмет Байтурсынулыныҥ адыла адалган Тил билиминиҥ институды алфавиттиҥ ле орфография ээжилериниҥ проектин иштеп турган. Оныҥ чын јӱргӱзерге кирери алфавит ле ээжилер нормативный актла јӧптӧлгӧн кийнинде башталар учурлу.

Проектте ä, ö, ü, ū, ğ, ş, ñ темдектер тузаланат. Је бу система кириллицаны толо солыган, бастыра јерде јӱрӱп турган окылу бичик боло бербеген.

Тилдиҥ бӱдӱми

Фонетика ла фонология

Ӱндӱ табыштар

Казах тилдиҥ ӱндӱ табыштары алды-кыдыра ла кийни-кыдыра табыштар болуп аҥыланып, сингармонизмге кирет. Фонемалардыҥ так тоозы наука иштеринде башка-башка кӧргӱзилет. Бу и ле у букваларла темдектелген табыштарды, дифтонгко јуук биригӱлерди ле кирме сӧстӧрдӧги ӱндӱ табыштарды башка аайла јартаганыла колбулу.

Тӧс казах лексиказына алды-кыдыра ла кийни-кыдыра ӱндӱлердиҥ мындый парлары учурлу:

• а — ә;
• о — ө;
• ұ — ү;
• ы — і.

Тегерик ӱндӱ табыштардыҥ гармониязы тургуза литературный тилде алды-кыдыра ла кийни-кыдыра гармониядан јабыс кӧрӱнет. Куучын тилде тегериктелиш кийинки слогторго орфография кӧргӱскенинеҥ кеҥ таркап болор.

Согласный табыштар

Тӧс казах сӧстӧринде к, г табыштар кӧп саба алды-кыдыра ӱндӱлӱ сӧстӧрдӧ, қ, ғ дезе кийни-кыдыра ӱндӱлӱ сӧстӧрдӧ турат. Тилде ң мурын табыш ла аффрикаттар бар.

Морфемалардыҥ ортозында табыштар ӱндӱлӱ-ӱн јок болгоныла ла тӱзӱлген јерииле келишкилейт. Бу кожултаныҥ баштапкы табыжы талдаларында кӧрӱнет:

• бала-лар — «балдар»;
• жол-дар — «јолдор»;
• кітап-тар — «бичиктер».

Сингармонизм

Кӧп кожулталардыҥ бир канча фонетикалык варианты бар. Кожултаныҥ ӱндӱ табыжы сӧстиҥ алды-кыдыра эмезе кийни-кыдыра айтылганыла, баштапкы согласныйы сӧстиҥ учындагы табышла келишкилеп јат.

Учуры	Тӧс варианттары	Темдектер
Кӧп тоо	-лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер	қала-лар — «калалар»; үй-лер — «туралар»; кітап-тар — «бичиктер»
Берер падеж	-ға/-ге, -қа/-ке	ауыл-ға — «јуртка»; мектеп-ке — «школго»
Глаголдыҥ јок учурлу формазы	-ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе	бар-ма-ды — «барбады»; кел-ме-ді — «келбеди»

Кирме сӧстӧр сингармонизмниҥ текши ээжизине кирбейтен учурлар бар. Андый сӧстӧ кожулта айдылганына, калганчы слогына, морфологиялык нормага эмезе сӧзликте бек јӧптӧлгӧн формага кӧрӧ кожулат.

Слог ло басым

Тӧс казах сӧстӧринде слогтыҥ бӱдӱми кӧп саба јӱк. Сӧстиҥ башталында бир канча согласный тизиле турары кирме сӧстӧргӧ учурлу.

Јебрен јартамалда сӧстиҥ басымы кӧп саба калганчы слогко тӱжет. Је кезик кожулталар ла болушчы бӧлӱктер басым албайт. Куучынныҥ агынында эрмектиҥ басымы ла интонациязы јаан учурлу. Оныҥ учун «басым јаантайын калганчы слогто» деген ээжини толо кату ээжиге бодоп болбос.

Морфологиязы

Казах сӧзи кӧп саба тӧзӧк лӧ биринин кийнинеҥ бири кожулган кожулталардаҥ турат. Морфемалар бек аайла тизилет.

Темдектезе, үй-лер-іміз-де — «бистиҥ тураларыста» деген учурлу:

• үй — «тура»;
• -лер — кӧп тоо;
• -іміз — 1-чи кижиниҥ кӧп тоодогы энчилӱ кожултазы;
• -де — јерлик падеж.

Адалгыш

Казах адалгыштарында грамматикалык эр-уй аҥыланыжы ла артикль јок. Адалгыштар тоого, падежке ле энчилӱликке кӧрӧ кубулат.

Тоо адалгыштыҥ алдында турза, адалгыш кӧп саба јаҥыс тоодо болот:

• бес кітап — «беш бичик»;
  • бес кітаптар деген форма текши нормада тузаланылбайт.

Школдыҥ ла кӧп наука грамматикаларында јети падеж бӧлӱнет:

Падеж	Тӧс кожулталары	үй «тура» сӧстӧҥ темдек	Тӧс учурлары
Адалгы	Кожулта јок	үй	Эрмектиҥ ээзи; сӧзлик форма
Энчилӱ	-ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің	үйдің	Энчилӱлик; бир немениҥ ӧскӧ немеге колбузы
Берер	-ға/-ге, -қа/-ке	үйге	Барар јер; кемге эмезе неге берилгени
Тӱзӱ	-ны/-ні, -ды/-ді, -ты/-ті	үйді	Јарт, белгилӱ тӱзӱ объект
Јерлик	-да/-де, -та/-те	үйде	Јери эмезе ӧйи
Чыгыш	-дан/-ден, -тан/-тен	үйден	Кайдаҥ чыкканы; башталган јер; тӱҥдештирери
Кожо-јепсел	-мен/-бен/-пен	үймен	Кемле эмезе немеле кожо; нениҥ болужыла

Падеж кожултазы јок тӱзӱ объект кӧп саба јарт эмес эмезе текши учурлу болот. Тӱзӱ падежтеги объект дезе белгилӱ, јарт немени кӧргӱзет:

• кітап оқыдым — «бичик кычырдым»;
• кітапты оқыдым — «ол белгилӱ бичикти кычырдым».

Бу аҥыланыш контекстле, сӧстӧрдиҥ аайыла ла куучында нени бӧктӧп айтканыла да колбулу.

Энчилӱлик кижиниҥ кожултала кӧргӱзилет:

• үйім — «мениҥ турам»;
• үйің — «сениҥ тураҥ»;
• үйі — «оныҥ туразы».

Энчилӱ кижи эмезе неме ачык адалза, энчилӱ падеж ле энчилӱ кожулта кожо тузаланат: оқушының кітабы — «ӱренчиктиҥ бичиги».

Јарталгыш ла тоолук

Јарталгыш адалгыштыҥ алдында тура, оныла тоого ло падежке келишпейт:

• үлкен үй — «јаан тура»;
• үлкен үйлерде — «јаан тураларда».

Тоолуктар адалгыштыҥ алдында турат. Казах тилде тоо, аай, јуу, ӱлежер, јуук ла бӧлӱк тоолуктар бар.

Аай тоолуктар -ыншы/-інші ле оныҥ варианттарыла тӱзӱлет:

• бірінші — «биринчи»;
• алтыншы — «алтынчы».

Солыма

Кижи солымалары ӱч кижини, јаҥыс ла кӧп тооны кӧргӱзет. Экинчи кижиде јуук ла сыйлу формалар бар:

• сен — «сен»;
• сіз — «слер».

Кезик солымалардыҥ кыйыш падежтердеги тӧзӧгӧзи аҥылу:

• мен — «мен», маған — «меге»;
• сен — «сен», саған — «сеге».

Глагол

Глагол кижини ле тооны, ӧйди, иштиҥ ӧдӱмин, кӧӧрди, залогты ла јок учурды кӧргӱзет. Грамматикалык учурлар кожулталарла, причастие эмезе деепричастие формалары болушчы глаголдорло бириккениле ле частицаларла берилет.

Јок учурлу кожулта тӧзӧктиҥ кийнинде, ӧйдиҥ ле кижиниҥ кӧп темдектериниҥ алдында турат:

бар-ма-ды-м — «мен барбадым».

Мында:

• бар- — «барар»;
• -ма- — јок учур;
• -ды- — ӧткӧн ӧй;
• -м — 1-чи кижи.

Кезик аналитический конструкцияларда јок учур емес «эмес» сӧслӧ эмезе јок учурлу болушчы глаголло берилет.

Казах тилде причастиелер, деепричастиелер ле глаголдоҥ тӱзӱлген адалгыштар кӧп тузаланылат:

• келген адам — «келген кижи»;
• кітапты оқып, ол жазба жасады — «бичикти кычырып, ол бичимел этти».

Уланып турган иш деепричастие ле отыр, тұр, {lang|kk|жүр}}, жатыр болушчы глаголдорло берилет:

• оқып отырмын — «эмди кычырып отурым»;
• оқып жүрмін — «кезик ӧйдиҥ туркунына кычырып јӱрӱм».

Бу болушчы глаголдор иштиҥ туркунын, катапталатанын эмезе тургуза ӧйдӧ ӧдӱп турганын кӧргӱзет.

Синтаксизи

Эрмектиҥ текши сӧс аайы — SOV:

«Мен бичикти кычырдым».

Сӧстӧрдиҥ аайы куучынныҥ темазына, бӧктӧп айдатан немеге ле контекстке кӧрӧ солынып болор. Је сказуемое эрмектиҥ учында турарга тырмыш.

Глаголдыҥ формазынаҥ кижи јарт болзо, эрмектиҥ ээзи айтылбай да калар аргалу.

Јарталгыштар, тоолуктар, энчилӱ группалар ла причастный конструкциялар адалгыштыҥ алдында турат:

мен кеше көрген адам

«мен тӱнӱгӱн кӧргӧн кижи».

Предлогтордыҥ ордына падеж формалары ла послелогтор тузаланат:

• үйдің алдында — «тураныҥ алдында»;
• досыммен бірге — «нӧкӧримле кожо».

Текши сурак ма/ме, ба/бе, па/пе частицала эдилет. Частица аҥылу бичилет:

Сіз қазақша сөйлейсіз бе?

«Слер казахтап куучындайтаныгар ба?»

Сурак сӧс кӧп саба сурак јок эрмектеги тийиштӱ сӧс турар јерде турат.

Лексиказы

Казах тилдиҥ сӧс курын текши тӱрк ле кыпчак тӧзӧктӱ сӧстӧр тӧзӧйт. Тӱӱкилик тил колбулары кирме сӧстӧрдиҥ бир канча бӧлӱгин јайаган:

• иран тилдериниҥ, кӧп саба перс тилдиҥ сӧстӧри;
• динге, ӱредӱге, наукага ла бичик культурага колбулу араб сӧстӧр;
• тӱӱкилик, башкару ла мал ӧскӱрер культурага колбулу монгол сӧстӧр;
• XIX—XX чактарда орус тилдеҥ ле орус тил ажыра кирген телекейлик сӧстӧр;
• Кытайда, Монголияда ла Орто Азияда јуртаган казахтардыҥ говорлорындагы кытай, монгол, ӧзбек, уйгур ла ӧскӧ тилдердиҥ сӧстӧри.

Эрте кирген сӧстӧр казах тилдиҥ сингармонизмине ле морфологиязына кӧп саба толо келишкен. Јаҥы кирме сӧстӧр дезе тӧс казах сӧстӧринде јок табыш биригӱлерин ле бичилер аҥылу аайларды сактап болор.

Тургуза ӧйдӧги терминология тӱрк тӧзӧктӱ сӧстӧрди тузаланып јаҥы сӧс тӱзӱле, сӧстиҥ учурын кеҥиделе, калькаларла ла телекейлик терминдерди киргизеле ӧзӱп јат. Кезик терминдерде бир канча вариант тӱҥей тузаланылат.

Грамматикалык анализке темдек

Мындый эрмекти кӧрӧли:

Мен кітапты оқып отырмын.

«Мен эмди бичик кычырып отурым».

Форма	Морфемалык анализ	Учуры
мен	Бӧлӱнбейт	«Мен»
кітап-ты	Бичик + тӱзӱ падеж	Белгилӱ объект — «бичикти»
оқы-п	Кычырар + деепричастие	Тӧс иш
отыр-мын	Отурар/болушчы глагол + 1-чи кижи	Эмди улалып турган иш ле кижи

Бу темдекте сказуемое эрмектиҥ учында турганы, белгилӱ объект падежле темдектелгени ле иштиҥ улалып турганы аналитический формада берилгени кӧрӱнет.

Казах тилди шиҥдегени ле нормалаштырганы

Казах тилдиҥ фонетиказы ла грамматиказы керегинде орус ла Европа тилдериндеги баштапкы системный иштер XIX чакта миссионерлер, кӱнчыгышты шиҥдеген улустар ла тюркологторло эдилген.

XX чактыҥ башталында Ахмет Байтурсынулы грамматикалык учуралдарды казах тилле јартаган системаны ла терминдерди тӧзӧгӧн. Оныҥ иштери школдыҥ ла наука грамматиказына јаан салтарын јетирген.

Совет ле оноҥ кийнинде ӧткӧн ӧйдӧ казах тилди шиҥдеерине Кудайберген Жубанов, Сарсен Аманжолов, Маулен Балакаев, Сарсен Кенесбаев, Ныгмет Сауранбаев, Шора Сарыбаев, Рабига Сыздыкова, Абдуали Кайдар ла кӧп ӧскӧ шиҥжӱчилер јаан болуш берген.

Академический грамматикалар, јартамал, орфографический, фразеологический, диалектологический ле эки тилдӱ сӧзликтер эдилген.

Казахстанда тилди шиҥдеер, орфографияны ла терминологияны нормалаштырар иштердиҥ бир бӧлӱгин Ахмет Байтурсынулыныҥ адыла адалган Тил билиминиҥ институды ӧткӱрет. Электронный орфографический ле терминологический ресурстар кепке базылган сӧзликтерди толтырат. Је тилдиҥ нормазын јартаарда окылу јӧптӧлгӧн ээжилерди, наука проекттерди ле јӧптӧмӧл материалдарды бир-биринеҥ аҥылаар керек.

Анайда ок кӧригер

• Кыпчак тилдер
• Казахтар
• Казахстан

Бичиктер

• Аманжолов С. А. Часть 1 // Вопросы диалектологии и истории казахского языка (орус.). — Алма-Ата: Казахский государственный учебно-педагогический издательский кабинет, 1959.
• Балакаев М. Б., Жанпейсов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Современный казахский язык (орус.). — Алма-Ата: Мектеп, 1962.
• Кайдаров А. Т. Казахский язык (орус.) / Языки мира: Тюркские языки. — М.: Индрик, 1997. — С. 242—254. — ISBN 5-85759-061-2.
• Кенесбаев С. К., Карашева Н. Б. Казахский язык (орус.) / Языки народов СССР. Т. 2: Тюркские языки. — М.: Наука, 1966. — С. 320—339.
• Қазақ тілі. Энциклопедия (каз.). — Алматы, 1998. — 509 с. — ISBN 5-7667-2616-3.
• Muhamedowa, Raihan. Kazakh: A Comprehensive Grammar (англ.). — London; New York: Routledge, 2015. — 323 p. — ISBN 978-1-317-57307-4.
• The Turkic Languages (англ.) / Johanson, Lars; Csató, Éva Á. (eds.). — 2nd ed.. — London; New York: Routledge, 2022. — 488 p. — ISBN 978-1-032-15370-4.

Тайантылар

• Kazakh (англ.). Glottolog.
• Kazakh — ISO 639-3: kaz (англ.). ISO 639-3.
• Қазақ тілінің орфографиялық электрондық базасы (каз.). Emle.kz.
• Tilqural.kz — қазақ тілін үйренуге арналған құрал (каз.).