Алтын Кӧл

Википедия сайттаҥ
Перейти к навигации Перейти к поиску
Кӧл
Алтын Кӧл
орус. Телецкое озеро
Алтын Кӧл
Алтын Кӧл
Морфометрия
Абсолют бийиги434[1] м
Кемјӱзи77,8[1] × от 0,6 до 5,2[1] км
Текши кеми223[2] км²
Кеми40[1] км³
Јараттыҥ чийӱзи188,6237[1] км
Эҥ ле тереҥи325[1] м
Орто тереҥи174[1] м
Гидрология
Минерализацияныҥ бÿдÿмиультрапресное[1] 
Ӧткӱре кӧрӱнериас 14[1] м
Бассейн
Бассейнныҥ текши кеми19 500[2] км²
Кирген сууЧулышман
Чыккан сууБия
Сууныҥ системазыБия → Обь → Кара талай
Расположение
51°31′45″ с. ш. 87°42′53″ в. д.HGЯO
Ороон
РФ субъектиАлтай Республика
АймактарТурачак аймак, Улаган аймак
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакАлтын Кӧл (Алтай Республика)
Описание изображения
Идентификаторлор
ГСР: 13010100111115100000030
Commons-logo.svg Медиафайлдар Викискладта

Алтын Кӧл (орустап Телецкое)[3] Алтай Республикада кӧлдӧрдиҥ эҥ ле јааны, Арасей ичиниҥ эҥ тереҥ кӧлдӧринеҥ алтынчы јерде. Ол Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде јадат. ЮНЕСКО-ныҥ «Алтайдыҥ алтын туулары» деп комплексине кирип, телекейлик культураныҥ ла ар-бӱткенниҥ кереези болуп јат. Кӧлдиҥ оҥ јарадынаҥ «Алтай заповедниктиҥ» (АГПЗ) јери башталат, оныҥ кыйузы Беле, Чири, Байгазан, Камчы, Кӧкши, Челӱш, Колдор, Ижон деп јерлерде ӧдӧт. Кӧлдиҥ јарадында Турачак аймактыҥ Артыбаш, Ыйык-Агаш ла Јайлу деп јурттары турат.

Этимологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кӧлдиҥ алтай ады Алтын-Кӧл. 1633 јылда П. Собанский деп кижи кӧлјараттай јаткан улустыҥ сӧӧги тӧӧлӧс болгон учун, «Телецкое озеродеп» бичиген, тургун туба улус Ячаварай (орустап алмазный скипетр), калкалар Алтан-нуур, кытат географтар Алтай, Артай деп кӧлдиҥ адын бичиген.

Физико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Алтын-Кӧл Кӱнбадыш Сайанныҥ ла Туулу Алтайдыҥ сын-тайгаларыныҥ бириккенинде јадат. 1965 јылда кӧлди шиҥдеер станция ачылган. Кӧл канайда табылган деп эки гипотеза болгон: тошкайылыштаҥ улам, эмезе Тектонический айалга болгон бо. Кийнинде, шиҥжӱчилер экинчи айалгада кӧл табылган деп шӱӱлтеге келгендер. Кӧлдиҥ эҥ ле тереҥ јери — 323—325 м, орто тереҥи — 181 м. Кӧлдӧрдиҥ табылган ӧйин алза, Байкал кӧлгӧ кӧрӧ Алтын-Кӧл орой бӱткен «јиит кӧл» болуп јат. Тӱндӱк келтейиле Торот деп сын-тайга турат, кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Алтын-Туу, Сымылты ла Иолго деп сындар кӧлди курчаган. Бу сындар талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000—2500 метрге бийик. Кӱнчыгыш келтейинеҥ Корбуныҥ, Абаканныҥ сындары ла Чолушманныҥ тайгалары чӧйилген. Бу туулар кӧлди айландыра каскак ла кају тепкиштелген чилеп эбирген, олордыҥ ӱстинеҥ кӧп тоолу учар суулар тӱжет. Кӧлгӧ 70-неҥ ажыра суулар ла кардаҥ ла тоштоҥ кайылган 150 кире суу кирет. Чолушман кӧлгӧ 70 % суу берет, кӧлдиҥ 98 % суузы Ӧӧн суу болып Оп сууны толтырат. Кӧлдиҥ јараттары бастыра јанынаҥ кайыр, кӧп тоолу бухталарлу, эки јаан залив бар Камчы ла Кыгы, мында кӧлдиҥ балыктары, кӧптӧӧр ӧйи келзе, ӱркене салат. Тӱндӱк ле тӱштӱк јараттары (плесторлу) јабызак, јатра јараттарлу.

Климады[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кӧлдиҥ бажы ла учыныҥ климады торт ло башка. Тӱштӱк јарадында кейдиҥ температуразы, тӱндӱк јанындагызына кӧрӧ, 4-6 градуска јылу. Тӱндӱк јанында јут-чык 1000 мм болзо, кӧлдиҥ тӱштӱк јанында 450-500мм — 2 катапка ас. Кышкыда кӧл Артыбаштаҥ ала Ажу деп којогорго јетире тошло бӱркеле берет. Кӧлдиҥ тереҥ јери тоҥбойт (каа-јаада, 3 јылга 1 катап тоҥор). Тожы ап-ару, шил чилеп ӧткӱре кӧрӱнип јадар, 5-6 метрдеҥ тӱби кӧрӱнер. Јас-кӱс кӧлдӧ салкындак болот, суула јӱзер транспорт бийик толкунаҥ улам јорыктап болбой тура берет. Артыбаш јанынаҥ «алтыгы», Чолушман јанынаҥ «ӱстӱги», кӧлдиҥ эки тууразынаҥ: Кылык, Камчы, Кӧкши, Кыга, Јаан-Чили, Колдор деп кырлардыҥ ортозында кызык ӧзӧктӧрдӧҥ «тӱнниҥ» салкындары согот. Чолушман келтейинеҥ кайда да 40-50 км јерде, Јайлу јуртты айландыра, ортојылдык ла кӱс-кыш ортоайлык температураны алза, Тӱштӱк Сибирдиҥ эҥ јылу јери деп чотолот.

Аҥ-кужы ла ӧзӱмдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Алтын-Кӧлдӧ 14 бӱдӱм балык бар: ..(таймень), чараган (хариус), ӱчкӧс (ленок), ..(сиг), ..(окунь), Јылмай (налим) ле о.ӧ.

Кӧлди айландыра ийне бӱрлӱ кара агаш ӧзӧт: мӧш, чиби, карагай, јойгон ло тыт.

Шиҥжӱ иш. Тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кӧлдиҥ оҥ јарадынаҥ Алтай заповедник башталат, ол 1965 јылда иштеп баштаган. Шиҥжӱ иштер ӧткӱрилип, кӧлди, ар-бӱткенди, аҥ-кушты чеберлеери деп сурак турган. 17 чактыҥ 1633—1642 јылдарында кӧлгӧ П.Сабанскийдиҥ уулдары келип, тургун улусла тартышкан. 19 чактыҥ бажында Шелегин П. И. деп јеолог кижи рудалар бедиреген. Шиҥжӱчил

Экологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Ајарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Телецкое озеро (орус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 5 кӱни, 2021.
  2. 2,0 2,1 Государственный водный реестр. Водный объект (орус.). textual.ru. Минприроды России (29 тулаан ай 2009). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 20 кӱни, 2018. Архивировано тулаан айдыҥ 29 кӱни, 2009 јыл.
  3. Сост. Г. И. Донидзе; Ред. Г. П. Бондарук. IV. Традиционные названия // Инструкция по русской передаче географических названий Горно-Алтайской автономной области (орус.). Наука (1977). Дата обращения: тулаан айдыҥ 4 кӱни, 2021.

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]