Перейти к содержанию

Чолышман (суу)

Чолышман суу
орус. Чулышман
Характеристиказы
Узуны 241 км
Бассейн 16 800 км²
Сууныҥ чыгымы 158 м³/с
Водоток
Бажы  
 • Турган јери Јылу-Кӧл
 • Бийиги 2200 м
 • Координаталары 50°25′15″ с. ш. 89°47′22″ в. д.HGЯO
Оозы Алтын Кӧл
 • Бийиги 436 м
 • Координаталары 51°21′50″ с. ш. 87°45′45″ в. д.HGЯO
Турган јери
Суузыныҥ системазы Алтын Кӧл → Бий → Оп → Кара талай

Ороон
Регион Алтай Республика
Аймак Улаган аймак
Чолышман (суу) (Алтай Республика)КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймак
Чолышман (суу) (Алтай Республика)
Голубая точка
Синяя точка — устье
Голубая точка — бажы, Синяя точка — оозы
Код ГСР 13010100112115100001524
 Медиафайлдар Викискладта

Чолышман суу (орустап Чулышма́н) — Россияда Алтай Республиканыҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ тӱндӱк јаар агып, Алтын Кӧлгӧ кирип јат, Улаган аймактыҥ јериле агат. Узуны 241 км.

Этимологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Чолышман телеҥиттеп

Физико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Гидрологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кадын ла Бийдиҥ коолы

Талайдыҥ кеминеҥ 2200 метрге бийик јерде јаткан Јылу-Кӧлдиҥ јанында састалган јердеҥ Чолышманныҥ суузы чыгара агып, Алтын-Кӧлгӧ барып кирет. Бу суу Алтын-Кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Узуны — 241 км, сууныҥ коолыныҥ текши јери — 16 800 км²[1]. Суузыныҥ кеми — 158 м³/с. Чолышманныҥ тууразы орто агынында — 30—50 м, тереҥи — бир метр кире. Суузы соок, бӱрӱҥкӱй, чаҥкыр, эмезе јажылзымак ӧҥдӱ.

Алтын-Кӧлгӧ эки јарым километр јетпей јӱрӱп, Чолышманныҥ аржаны бар (Чулышманский источник), бу аржан байлу, улуска болужын јетирет, эмдӱ-тусту, сероводородту суу.

Кӧлгӧ кирген оозында Чолышман дельталу, мында Чебачья деп айрылу, Камаин деп ортолыкту[2], ставшего с конца XIX века одним из оазисов сибирского садоводства и виноградарства ввиду своего мягкого климата[3].

Чолышман суу тайга-ташту јерле агат. Јарадында Кӧӧ лӧ Балыкчы јурттар турат. Сууны јараттай бу јурттарды кечире кӧӧлик јол Чолышман суу бажына, Кату-Јарык боочыга јетире барып, оноҥ ары боочыны ажала, Балыкту Јул, Улаган ла Акташ јурттарды ӧдӱп, «Чуйдыҥ трагы» на М-52 кирет.

Балыктары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Чолышман суу балыкла бай. Сууныҥ бажында чараган (орустап хариус), алтайский осман ла сибирский голец; орто агынында — чараган, сибирский голец ле подкаменщиктер; оозында — јылмай (орустап таймень), ӱчкӧс (орустап ускуч), сиг, чараган, щука, елец, окунь, налим ле о.ӧ. бӱдӱмдӱ балыктар бар.

Кош суулары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

оозынаҥ ала узуны

В скобках название рек орустап.

Россияныҥ государстволык суу реестрында[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Россияныҥ государстволык суу реестрында (орустап государственного водного реестра России) Чолышманныҥ суузы Ӱстӱгиобской бассейновый округка кирип јат, Алтын-Кӧлдиҥ сууээлем бӧлӱгине кирип, Бий ле Кадынныҥ коолында (бассейнде) деп чотолот. Ӱстӱги Оп сууныҥ бассейны Эрчиш сууныҥ киргенине јетире[4]. Код — 13010100112115100001524[4].

Јараттай јурттар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Алтын-Кӧлдиҥ эҥ ле тӱштӱк јанында Кырсай деп учукка једеле 7 километрдеҥ Балыкчы јурт башталат. Бого алдында Јаҥыс ла кӧл кечире катерле, паромло кош экелер арга болгон, совет ӧйинде јурттыҥ јоны Улалу калага, Акташ јуртка вертолетту учар аргалу болгон. Кӧӧ јурт база Чолышман сууныҥ јарадында турат. Кӧӧнӧҥ ары кӧӧлик јол Кату-Јарыкка јетире барып, боочыны ажала Чуйдыҥ трагына једет.

Кереес јерлери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Чолышман сууныҥ јанында кереес јерлер кӧп. Кайкамчылу боочы Кату-Јарык кайыр ла каскак јол Балыктујул келтейинеҥ тӱндӱк јаныла Ак-Чолушпа ӧзӧккӧ тӱжет. Ӱстӱнеҥ тӧмӧн узуны 3 км, бийиги 800 метрдеҥ артык. Јаан ла кичинек кӧп тоолу учар суулар, «Кӱркӱре» олордыҥ јаан дегендериниҥ бирӱзи, Кайкамчылу «Таш мешкелер» ле о.ӧ. Суула спортчы-туристтер сплав ӧткӱрет («категория сложности V—VI»). Чолышман сууны јараттай кӧп тоолу турбазалар бар. В этом же районе есть пешеходный подвесной мост через Чулышман. Мында 1980 јылда тудулган јойу кечер кӱр болгон, ол кӱрди, 2014 јылда Алтайда суулар кӧпчиирде, Чолышманныҥ суузы быза тепкен. Јаҥы кӱрди 2015 јылда кӱскиде бӱдӱре туткан[5].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Ајарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  2. Лист карты M-45-20 Беле. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1980 год. Издание 1985 г.
  3. Садоводство на Телецком озере — Алтай Туристский. Туристический портал. www.vtourisme.com. Дата обращения: чаган айдыҥ 16 кӱни, 2020.
  4. 4,0 4,1 Государственный водный реестр. Чулышман (орус.). textual.ru. Минприроды России (29 тулаан ай 2009). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 20 кӱни, 2018. Архивировано тулаан айдыҥ 29 кӱни, 2009 јыл.
  5. Новости Горного Алтая. www.gorno-altaisk.info. Дата обращения: чаган айдыҥ 16 кӱни, 2020.

Литературазы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]