Алтай Республика

Википедия сайттаҥ
Перейти к навигации Перейти к поиску
Алтай Республиканыҥ кебедели
Алтай Республиканыҥ маанызы

Алтай Республика — Россия Федерацияга кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты.

Тӧс калазы — Туулу Алтай. 1922 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде тӧзӧлгӧн (Ойрот автоном область). Эл-јон 220 181 кижи (2020).

Алтай Республикада 11 муниципал тӧзӧлмӧ: 1 кала Улалу, 10 аймак:

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Географиязы Алтай Республика Азияныҥ тал ортозында, Сибирдиҥ тайгалары, казак чӧлдор лӧ монголдыҥ куру чӧлдӧриниҥ бириккенинде турат.

Географиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Туулу Алтай (Алтай Республика) Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде турат. Алтай Республиканыҥ гран-кыйулары : тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Алтай край, тӱштӱк-кӱнбадышта — Калка,Кытат ла Казакстан тергеелер, кӱнчыгышта — Тыва, Хакас тергеелер, тӱндӱк-кӱнчыгышта — Кемеров область. Рыспубликаныҥ јери тӱндӱктеҥ тӱштӱк кыйуга јетире — 400 км, кӱнчыгыштаҥ кунбадыш кыйуга јетире − 360 км, Кытатла гран-кыйуныҥ узуны 40 км.

Туулу Алтай Сибирдиҥ тайгазыныҥ, казак чӧлдӧрдиҥ, калкалардыҥ куру-чӧлдӧриниҥ бириккен јерде, канча-канча тергеелердиҥ тушташканында, башка культуралык айалгалар ла ар-бӱткенниҥ сыраҥай башка бӧлӱктеринде турат деп айдарга јараар.

Климады. Текши республикада орто-континентал климат, је тӱштӱк аймактарда климат кезем-континентал болгон учун, Кош-Агаш ла Улаган аймактарды Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Бу эки аймакта кыш эрте келип, сӱреен тыҥ сооктор, улай салкындар, кыска јайда тӱн ле тӱштиҥ температуралары сутканыҥ туркунына кезем солунып турат. Чаган айда тыҥ ла деген соок −50, -60 га јуук тӱжет. Тӱндӱктей аймактарда јай (кичӱ изӱ ай — куран ай), кыш (кӱчӱрген ай — тулаан ай). Ортојылдык јуттыҥ кеми 100—1000 мм јетире.

Рельеф[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Туулу Алтай Россияныҥ кырларлу региондорыныҥ бирӱзи. Бийик ле јаан сын-тайгалардыҥ ортозында суулардыҥ кызык ла тереҥ коолдоры, элбек ле јаан чӧл-јалаҥдары кӧп эмес : Чуйдыҥ, Курайдыҥ, Кан-Јабаганныҥ, Оймонныҥ. Алтайда эҥ бийик кыр Ӱч-Сӱмер (Белуха), бийиги 4506 м, Сибирдиҥ база эҥ бийик туузы болот. Суулары (водные ресурсы).

Туулу Алтайдыҥ база бир байлыгы ол суулар. 20 муҥ суу, узуны јаба 60 муҥ км-деҥ кӧп, 7 муҥ кӧлдиҥ текши ӱсти (площади) 700 км². Јаан ла деген суулары Кадын ла Ӧӧн (Бий, Бия), олор биригип Обь башталат, Сибирдиҥ эҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи. Эҥ јаан кӧл — Алтын-Кӧл (Тӧлӧстӧрдиҥ кӧли, Телецкое озеро), ӱсти − 230,8 км², эҥ тереҥ јери − 325 м, 40 км³ суу. Алтай Республиканыҥ јеринде тоҥбок суулар, эм аржандар кӧп.

Ӧзӱмдери (растительные ресурсы). Туулу Алтай сӱреен байлык ӧзӱмдерлӱ јер. 2 муҥ бӱдӱм ӧзӱмниҥ 200 бӱдӱми эндемиктер, Алтайдаҥ ӧскӧ кайда да ӧспӧйт. 40 бӱдӱм јиилектӱ агаш, кӧп сабазы — эм. 100 бӱдӱм эм ӧлӧҥ, фармацевтика тузаланат. Кӧп эндемик ӧзӱмдер «Кызыл бичикте».

Аҥ-куш (животный мир). 80 бӱдӱм — аҥдар, 300 — куштар (олордыҥ 250 бӱдӱми-кеткин), 44 бӱдӱм балык, 7 бӱдӱм јылан-бака. Кӱнбадыш Сибирде эҥ артык аҥдык јерлер Алтайда, аҥдаарга јараар 33 аҥ ла 34 куш. Ас тоолу аҥдар «Кызыл бичикте».

Эл-јоны[тӱзедер | кодты тӱзедер]

2010 јыл[1][2]

Башкараачылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Алтай Араспублыканыҥ башкараачылары:

Ссылки[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Commons-logo.svg Алтай Республика Викискладта

Примечаниелер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.