Перейти к содержанию

Аркыт (суу)

(Ууландырды мынаҥ Аркыт (Кадынныҥ кош суузы))
Аркыт
орус. Аргут
Аркыттыҥ оозыАркыттыҥ оозы
Характеристиказы
Узуны 106 км
Бассейн 9550 км²
Сууныҥ чыгымы 112 м³/с (оозында)
Водоток
Бажы[?] Акалака/Јазатыр
 • Бийиги 1531,4 м
 • Координаталары 49°42′02″ с. ш. 87°24′27″ в. д.HGЯO
Оозы Кадын
 • Бийиги 765 м
 • Координаталары 50°14′20″ с. ш. 86°40′30″ в. д.HGЯO
Сууныҥ келтеҥи 10 м/км
Турган јери
Суузыныҥ системазы Кадын → Оп → Карский талай

Ороон
Регион Алтай Республика
Аймактар Кош-Агаш аймак, Оҥдой аймак, Кӧксу-Оозы аймак
Аркыт (суу) (Алтай Республика)КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймак
Аркыт (суу) (Алтай Республика)
Голубая точка
Синяя точка — устье
Голубая точка — бажы, Синяя точка — оозы
Код ГСР 13010100312115100004219
 Медиафайлдар Викискладта

Аркыт (орустап река Аргу́т) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.


Этимологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор.

  1. орустап кадушка, кадка, посуда для кисломолочных продуктов, может быть изготовлена из дерева или кожи[1].
  2. орустап сосуд[1].

Физико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аркыт Россияда Алтай Республиканыҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Аркыт суу Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында, Сайлугемниҥ сын-тайгаларында эки суу Јазатыр ла Акалака биригеле бӱткен. Бу суу Кадынга келип кирет. Аркыт сууныҥ узуны — 106 км, текши јери — 9550 км²[2].

Кадын ла Бийдиҥ коолы

Сууныҥ узуны 106 км (Акалака суула кожо — 232 км), текши јери — 9550 км²[3]. Јазатыр ла Акалака суулар биригеле Аркыт суу башталат, талайдыҥ кеминеҥ 1531,4 метрге бийик, оозында дезе — 765 м[4]. Јазатырдыҥ оҥ јарадында, суулардыҥ белтиринде Бел-Ажу јурт турат[4]. Сууныҥ агыны тӱштӱк-кӱнбадыш јаар ууланган. Аркыт суу Кадынныҥ оозына 390 км јетпей јӱрӱп кожулат, Кадын-Бажыныҥ ла Чуйдыҥ сын-тайгаларыныҥ мӧҥкӱ тошторы сууларды кайылып 40 % толтурат, 34 % — кыштай јааган кар, 17 %— јаҥмырдыҥ суузы, 9 % — јер алдында суулар. Кӱчӱрген айда тшло бӱркелет, кандык айда тожы тӱжет. Орто келтеҥи 10 м/км, оозында ортојылдык сууныҥ кеми 112 м³/с[3][5]. Јуук деген јон јаткан јер Јазатыр. Аркыт сууныҥ јарадында аташ јурт бар. Ол сууныҥ Кадынла бирриккенинеҥ ыраак јокто Бел-Ажу деп јурт турат (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик)[6].

Балыктары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аркыт сууда чараган (хариус), бел, јылмай, чортон, чабак, сӧлӧм деп балыктар јӱрет.

Кош суулары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аркыттыҥ башталган Акалака суузыныҥ (экинчи колонкада) кош суулары база кӧргӱзилген. (указаны км от устья)

Суу реестрдиҥ чотогоныла[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире[7].

Кереес јерлери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аркыт сууныҥ јараш јери Карагемниҥ кызыгы (орустап Карагемский прорыв). Мында суу Кадын-Бажыныҥ сынын кечип, беш километр кызыкла тӧмӧн агып тӱшет[8]. Аркыт сууныҥ бу кызыгын («каньон») озо ло баштап 2003 јылда барнаулдыҥ суу-спортчылары — Александр Проваторов, Сергей Блошкин, Владислав Зырянов «Бублик» деп кемеле кечип чыккан[9].

  • Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде Бел-Ажунаҥ 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1798);
  • Ташта јурамалдар. Аркыттыҥ суузы ла Кӧксуу бириккенинде (2185)[10];
  • Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996)[10];
  • Мӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798)[10];
  • Шибееленген јер (орустап фортификационное сооружение). Аркыт јурт ла Бел-Ажу јурттардыҥ ортозында (1796)[10].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[10].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Ајарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. 1,0 1,1 Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 138. — 397 с.
  2. Ӱлекер:Реестры зарегистрированных наименований географических объектов
  3. 3,0 3,1 Государственный водный реестр. Река Аргут (Ак-Алаха) (орус.). textual.ru. Минприроды России (29 тулаан ай 2009). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 20 кӱни, 2018. Архивировано тулаан айдыҥ 29 кӱни, 2009 јыл.
  4. 4,0 4,1 Лист карты M-45-79. Масштаб: 1 : 100 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  5. Лист карты M-45-66. Масштаб: 1 : 100 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  6. Беляши
  7. Государственный водный реестр РФ: Аргут.
  8. Река Аргут (орус.) (недоступная ссылка). www.altai-tourist.ru. Дата обращения: кандык айдыҥ 12 кӱни, 2020. Архивировано кандык айдыҥ 30 кӱни, 2019 јыл.
  9. Карагемский прорыв: 20 лет спустя. www.youtube.com. Дата обращения: кандык айдыҥ 12 кӱни, 2020.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Литературазы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]