Оҥдой аймак

Википедия сайттаҥ
Перейти к навигации Перейти к поиску
Россияныҥ јурт јеезези
Оҥдой аймак
Онгудай

Flag of Ongudaysky District.png Coat of Arms of Ongudaysky District (2019).png

50°44′38″ с. ш. 86°07′05″ в. д.
Эл-тергее: Россия
Федерацияныҥ тергеези: Алтай Республика
Муниципал тӧзӧлмӧзи: Оҥдой аймак
Кирет: 10 јурт јеезе
Тӧс јурт: Оҥдой
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги: 860м
Климады: орто континентал
Ойдиҥ поязы: UTC+7:00 (MSK+4)
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы: 14312 кижи (2018)
Ук-калыктар: алтайлар,
о.ӧ.укту улус
Кудай јаҥы: кам јаҥ, ак јаҥ,
христиан јаҥ
Окылу тил: орус, алтай
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды: +7 38845
Почтаныҥ индекси: 6494ХХ
ОКАТО-ныҥ коды:
ОКТМО-ныҥ коды: 84620420


Оҥдой аймак

Оҥдой аймак (орустап Онгудайский район) - Алтай Республикада муниципал тӧзӧлмӧ.

Администрациялык тӧс јери - Оҥдой јурт.


Физико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Географиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Оҥдой аймак Туулу Алтайдыҥ ортозында турат. Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Кош-Агаш аймактыҥ јерлери,тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде Кӧксуу-Оозы аймак ла Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйулары. Тундӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ јерлери болэо, тӱндӱктей Чамал аймактыҥ јерлери.Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Улаганныҥ јерлери.140 кӧл, јаан дегени Кеҥиниҥ кӧли.Кадын, Урсул, Чуй суулар аймактыҥ јериле агат.

Гидрография[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Реки Онгудайского района
№ п/п наименование
алтайское
наименование
орустап
протяженность
общая (км)
1 Урсул Урсул 119
2 Короты Курота 50
3 Теньга 20
4 Табатой 32
5 Јоло Ело 45
6 Каярлык 30
7 Каракол 30
8 Олоту Улита 20
9 Кичу-Улегем М. Ильгумень 30
10 Jаан-Улегем Б. Ильгумень 53
11 Jаан-Jаламан Б.Яломан 45
12 Jаламан Яломан 35
13 Кичу Jаламан М.Яломан 30
14 Ийин Иня 40
15 Айлагуш 56
16 Кадрин 95
17 Челантай 30
18 Тейозен 20
19 Урусук 85
20 Б.Сумульта 76
21 М.Сумульта 56
22 Кадын Катунь 688

Климады[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аҥ-кужы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Ӧзумдер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јери ле јолдоры[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аймактыҥ текши јери 11 744 км²[1], Аймактыҥ јериле Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, идентификационный темдеги Р–256.

Тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Оҥдой аймак 1924 јылда тӧзӧлгӧн. Аймакка орус улус 19 чактыҥ ортозында келип баштаган, оноҥ ло бери јурт јеезе тыҥыда ӧскӧн. Киприянов деп орус капитан саду ӧткӱрер тура эткен, Хабаров деп кресттӱ алтай кижи мӱргӱйтен тура туткан, Капитан Кокорин дезе миссионерлерге тура јазаган. 1861 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган, Улалу, Шабалин ле оноҥ до ӧскӧ јурттардаҥ кресттӱ алтайлар школго ӱренерге јуулыжып баштаган. 80 јылдарда орус кӧчкӱндердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. 20-чи чактыҥ бажында Оҥдойдо 126 биле, 800 кире кижиниҥ ӱчинчи бӧлӱги орустар болгон.

Эл-јон[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Эл-јонныҥ тоозы
1897[2] 1916[2] 1920[2] 1926[2] 1933[2] 1939[2] 1959[3] 1970[2] 1979[2]
5135 ↗6505 ↗8038 ↗10 901 ↗11 839 ↗16 056 ↘13 815 ↗15 340 ↘15 053
1989[2] 2002[4] 2003[5] 2004[5] 2005[6] 2006[6] 2007[6] 2008[7] 2009[8]
↗16 308 ↘15 642 ↗15 710 ↗15 776 ↘15 700 ↘15 500 →15 500 ↘15 415 ↘15 352
2010[9] 2011[7] 2012[10] 2013[11] 2014[12] 2015[13] 2016[14] 2017[15] 2018[16]
↘15 046 ↘14 678 →14 678 ↘14 513 ↘14 505 ↘14 442 ↘14 339 ↘14 328 ↘14 312

Согласно прогнозу Минэкономразвития России[17], численность населения будет составлять:

2024 — 13,74 тыс. чел., 2035 — 12,58 тыс. чел.

Ук-калыктары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аймакта алтай, орус ла оноҥ до ӧско укту улус јуртайт.

Муниципально-территориальное устройство[тӱзедер | кодты тӱзедер]

В районе 30 населённых пунктов в составе 10 сельских поселений[18].

Јурт јеезези Администрациялык тӧс јер Кирет Эл-јонныҥ тоозы Текши јери, км²
1 Јолоныҥ јурт јеезези Јоло јурт 3 1188 кижи[19] 997
2 Ийинниҥ јурт јеезези Ийин јурт 7 1594 кижи[19] 2993
3 Караголдыҥ јурт јеезези Карагол јурт 3 969 кижи[19] 352
4 Куладыныҥ јурт јеезези Кулады јурт 2 731 кижи[19] 520
5 Кӱпчегенниҥ јурт јеезези Кӱпчеген јурт 2 779 кижи[19] 3466
6 Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези Алтыгы Талду јурт 1 514 кижи[19] 297
7 Оҥдойдыҥ јурт јеезези Оҥдой јурт 1 5721 кижи[19] 135
8 Кеҥиниҥ јурт јеезези Кеҥи јурт 7 1635 кижи[19] 815
9 Ӱлегемниҥ јурт јеезези Ӱлегем јурт 2 516 кижи[19] 613
10 Шашыкманныҥ јурт јеезези Шашыкман јурт 2 665 кижи[19] 1508

Јурт јеезеге кирет[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт Эл-јонныҥ тоозы Јурт јеезези
1 Ак-Боом 19 Ийинниҥ јурт јеезези
2 Алтыгы Талду 509 Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези
3 Бархатово 9 Кеҥиниҥ урт јеезези
4 Бичиктӱ-Боом 241 Караголдыҥ урт јеезези
5 Боочы 262 Куладыныҥ урт јеезези
6 Буландык 261 Кеҥиниҥ урт јеезези
7 Јаан Јаламан 232 Кӱпчегенниҥ урт јеезези
8 Јодро 268 Ийинниҥ урт јеезези
9 Јоло 800 Јолоныҥ урт јеезези
10 Ийин 730 Ийинниҥ урт јеезези
11 Ийнеген 176 Ийинниҥ урт јеезези
12 Кайырлык 195 Јолоныҥ урт јеезези
13 Кайыҥчы 0 Шашыкманныҥ јурт јеезези
14 Карагол 411 Караголдыҥ јурт јеезези
15 Кеҥи 611 Кеҥиниҥ јурт јеезези
16 Кичӱ Ийин 181 Ийинниҥ јурт јеезези
17 Кыҥыраар 219 Ийинниҥ јурт јеезези
18 Кор-Кобы 244 Јолоныҥ јурт јеезези
19 Короты 346 Караголдыҥ јурт јеезези
20 Кулады 467 Куладыныҥ јурт јеезези
21 Кӱпчеген 551 Кӱпчегенниҥ јурт јеезези
22 Нефтебаза 62 Кеҥиниҥ јурт јеезези
23 Ӧлӧти 266 Ӱлегемниҥ јурт јеезези
24 Оҥдой 5586 Оҥдойдыҥ јурт јеезези
25 Талду 98 Кеҥиниҥ јурт јеезези
26 Туйакты 329 Кеҥиниҥ јурт јеезези
27 Ӱлегем 274 Ӱлегемниҥ јурт јеезези
28 Чуй-Оозы 0 Ийинниҥ јурт јеезези
29 Шашыкман 691 Шашыкманныҥ јурт јеезези
30 Шибее 301 Кеҥиниҥ јурт јеезези

Инфраструктуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • аймактыҥ администрациязы
  • орто ӱредӱлӱ школ - 10
  • толо эмес текши ӱредӱлӱ школ -4
  • баштамы школ - 9
  • балдардыҥ туразы -18
  • интернат – 4
  • доп.обр– 2
  • библиотека
  • аймактыҥ эмчилиги
  • почта
  • магазин
  • ашкана
  • конор тура
  • кӧӧликтер јепсеер јер
  • АЗС
  • турбазалар

Ӱредӱлик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Экономиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Мал азыраары (животноводство): јылкы мал, уйлар, кой ло эчки, аҥ. Эткомбинаттар: аҥныҥ. јылкыныҥ, уйдыҥ эдинеҥ аш-курсак јазаары.

Агашла иштер: стройкага пиломатериалдар. Эмдиги ӧйдӧ аймактыҥ Кеҥи јуртында мӱӱстӱ аҥныҥ ла уйлардыҥ угын јарандырар СПК иштейт, «ак башту јеерен казак» уйлардыҥ угын јарандырып таркадат. Совет ӧйдӧ бу ээлем совхоз болгон, койдордыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрип, 1959 јылда чыҥдый эт ле тӱк алатан «Горно-Алтайская» деп укту койлор ӧскӱреле таркаткан.

Археологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Аймактыҥ јеринде скиф ӧйиниҥ кӧп корумдар ла таш бичиктер бар. Јолоныҥ јурт јеезезиниҥ јеринде, «Кара-Боом» деп скиф ӧйдиҥ стоянказы бар[20].
  • Кыҥыраар јурттаҥ 12 км ыраакта куй таш (Малояломанская пещера), ӧйи — 38,5 муҥ јыл кайра болгон[21].
  • Каракол-Оозы (стоянка «Усть-Каракол») ӧйи — орто палейстоценниҥ јарымы (282—133 муҥ јыл кайра).
  • «Кара-Боомныҥ» вариантты — ӱстӱги плейстоценниҥ баштапкы јарымы (120-50 муҥ јыл кайра) болзо, «Карагол-Оозыныҥ» варианты — ӱстӱги палеолит (50-40 муҥ јыл кайра)[22].
  • Башадардыҥ кургандары. «Калбак-ташта» 7 муҥнаҥ артык ташта јуруктар.

Кереестер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тӱӱкилик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган памятник.
  • Ийинниҥ кӱри.

Археологиялык[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • «Калбак-Таш» деп комплекс.

Ар-бӱткенниҥ[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • «Ӱч-Эҥмек» — ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери.
  • Верхнее и Нижнее Туюкские озера[23][24]

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јарлу улузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Примечаниелер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Динамика численности населения по районам в 1897-2002 годы
  3. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по республикам, краям и областям РСФСР
  4. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более
  5. 5,0 5,1 Республика Алтай. Численность постоянного населения 2003-2015 гг.
  6. 6,0 6,1 6,2 Республика Алтай в цифрах. 2009
  7. 7,0 7,1 Оценка численности населения на 1 января текущего года
  8. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года
  9. Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1
  10. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года по муниципальным образованиям Республики Алтай
  11. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов)
  12. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  15. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года
  17. Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)
  18. Устав муниципального образования «Онгудайский район»
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 19,6 19,7 19,8 19,9 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года
  20. Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом)
  21. 33 (Вишняцкий 2006, с. 25); 33,35 тыс. (EncArch 2008, p. 2000)
  22. Деревянко А. П., Шуньков М. В. Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015
  23. Туюкские-озера ООПТ России
  24. Приказ №104 от 25.02.2016 «Об утверждении Паспорта памятника природы республиканского значения "Туюкские озера»

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]