Перейти к содержанию

Кара-Кӧкши

Јурт
Кара-Кӧкши
орустап Каракокша
51°46′02″ с. ш. 86°41′39″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Чоо
Јурт јеезе Кара-Кӧкшиниҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Баштапкы ады чыккан 1860
Бийиги 516[1] м
Климады орто-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы 1351[2] кижи (2016)
Ук-калыктар орустар 86 % (2002)[3]
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38841
Почтаныҥ индекси 649184
АТТК-ныҥ коды 84245830001
МТТК-ныҥ коды 84645430101
Номер в ГКГН 0153874

каракокша.рф
Кара-Кӧкши (Россия)
Кара-Кӧкши
Москва
Кара-Кӧкши (Алтай Республика)КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймак
Кара-Кӧкши (Алтай Республика)
Улалу
Кара-Кӧкши
 Медиафайлдар Викискладта

Кара-Кӧкши (орустап Каракокша ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.

Этимологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кара-Кӧкши орустап .

Физико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Географиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ тайгазыныҥ ортозында, Сары-Кӧкши сууныҥ коолында, Кара-Кӧкши суу ла Ӧӧн суузы бириккенинде турат. Бактыган, Байгыр, Аккайа, Сугул деп сындардыҥ эдегинде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 516 метрге бийик[1].

Климады[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

Аҥ-куштары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине[4] кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет[5]. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко. Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

Ӧзӱмдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јайыла јӱзӱн ӧлӧҥдӧр јыйылып, чечектеп, ӱрен чачат[6]. Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана[6]. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак[6].

Јери ле јолдоры[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуртта 17 ором: Јараттай, Олјондо, Јажыл, Агашту, Одорлу, Михайловтыҥ, Јииттердиҥ, Јаҥы, Советский, Строительдердиҥ, Тартыковтыҥ, Ӱредӱчилердиҥ, Юбилейдиҥ. Кош оромдор: Больницаныҥ, Карусаевскийдиҥ, Орсовскийдиҥ, Школдыҥ. «Паспауул — Кара-Кӧкши — Красносельск» деп јолдо турат, темдеги 84К.

Кара-Кӧкши јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Кара-Кӧкши 0 км
Аймактыҥ тӧс јери Чоо 48 км
Республикан тӧс кала Улалу 90 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 190 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва 3900 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) 100 км

Тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн[7]. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен[8]. Ас тоолу калыктарга болуш јетирер иш аайынча быјыл (2020) бу јуртта јайы-кыжы иштейтен айыл ла айландыра керектӱ эдимдер тургузылган. Туристтер айылдап, тургун улустыҥ курзак-тамагын амзап, чӱм-јаҥдарыла таныжар аргалу. Онойдо ок мында јаткан улустыҥ јажынаҥ бери узанган, кӧктӧгӧн эдимдери: кийим, айылда, иште, аҥдап-куштап јӱрзе тудунар-кабынар немелерин садып аларга јараар. Чоо аймактыҥ улузы јылдыҥ ичинде бар јондык байрамдарын јыргап, ӱредӱлер, туштажулар ӧткӱрер аргалу боло берди[8].

Эл-јон[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Эл-јонныҥ тоозы
2010[9]2011[10]2012[10]2013[10]2014[11]2015[12]2016[2]
1338133813601391137913931351

Ук-калыктары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1396 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон[3].

Окылу тил: орус, алтай[13].

Инфраструктуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • јурт јеезениҥ администрациязы;
  • орто ӱредӱлӱ школ;
  • балдардыҥ туразы;
  • эмчилик;
  • библиотека;
  • культураныҥ јеезези;
  • стадион;
  • ашкана;
  • конор тура;
  • магазин;
  • пилорама;
  • турбаза «Радуга».

Экономиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

Кереестер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тӱӱкилик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу Јууда турушкандарга кереес (1975 ј., Тартыковтыҥ оромы, 22А)[14][15].
  • Каракӧкши јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында Советский Союзтыҥ Геройы С.В.Тартыковтыҥ адыла адалган јуучыл мактыҥ музеи бар[8].
  • Тартыковтыҥ адыла адалган ором[8].

Археологиялык[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Темир јазаган озогы печке (1329)[16].

Ар-бӱткендик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[16].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јарлу улузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Ајарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. 1,0 1,1 Каракокша (Кара-Кӧкши)
  2. 2,0 2,1 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. 3,0 3,1 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  5. Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — г. Горно-Алтайск, 2020.
  6. 6,0 6,1 6,2 Токшын Торбоков. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  7. Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н. Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг. // Население Республики Алтай (системно-структурный анализ). — Горно-Алтайск: ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай, 2007. (Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета)
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Сайт «Чойский район».Традиции и обряды.
  9. Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  10. 10,0 10,1 10,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.
  11. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.
  12. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.
  13. Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
  14. Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 (недоступная ссылка). Дата обращения: 1610035615. Архивировано 1610213696.
  15. http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследия.pdf
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]