Улалу

Википедия сайттаҥ
Перейти к навигации Перейти к поиску
Республика Алтайдыҥ тӧс калазы
Улалу
орустап Горно-Алтайск

Улалу

Маанызы Кебедели

50°55′ с. ш. 86°55′ в. д.
Эл-тергее Россия
Федерацияныҥ тергеези Алтай Республика
Каланыҥ округы: кала Улалу
Тӱӱкизи ле географиязы
Тӧзӧлгӧн јылы 1830
Баштапкы ады чыккан 1824
Алдында аттары 1932 ј.ала — Улала
1948 јетире — Ойрот-Тура
Кала 1928 ј.ала
Текши јери 95,00 км²
Бийиги 290 м
Климады кезем-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00 (MSK+4)
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы 64464 кижи[1]
Ныктазы 675,02 чел/км²
Ук-калыктар алтайлар, орустар,
казактар
Конфессиялар христиандар,
јарлыктар, быркандар,
мусульмандар
Катойконим горноалта́ец, горноалта́йка,
горноалта́йцы
Окылу тил орус, алтай[2]
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38842
Почтаныҥ индекси 649000, 649002, 649006,
649007, 649700
ОКАТО-ныҥ коды 84401
ОКТМО-ныҥ коды 84701000001
http://www.gornoaltaysk.ru/
Commons-logo.svg Файлы на Викискладе


Улалу (орустап Горно-Алтайск) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи болуп, тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайск кала деп адалат. Улалу республиканыҥ тӧс калазы ла каланыҥ округына кирет. Кӱнбадыш Сибирдиҥ алты јанында јадат.

Этимологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Улалу — гидроним, мында агып јаткан Улалу деп сууныҥ адын алган јер[3].

Тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Майма сууга Улалу деп атту суу кирип турган јерде болгон кичинек алтай јурт. 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлӧрдӧ, Улалу јурт оныҥ тӧс јери боло берген. 1928 јылда Улалуга каланыҥ статузын берген. СССР ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча 17 јаан изӱ айда (04.07.) 1932 јылда каланыҥ ады Ойрот-Турага солынган. 1948 јылда тургун эл-јонды ойроттордыҥ ордына алтайлар деп адайла, Ойрот автоном областьты Горно-Алтайская автономная область деп солыган кийнинде каланы Горно-Алтайск деп адаган. Озодо Алтайга келген абыстар ла казактар јурттыҥ адын јастыра бичип, Улала деп айдып ла бичип баштагандар. Узак јылдырдыҥ туркунына окылу чаазындарда Улала деп бичигилеп турган болгон. 1948 јылдаҥ ала каланыҥ окылу ады солынбаган.

Физико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Географиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Улалу Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Майма аймактыҥ јериле кыйулажат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 270—305 метрге бийик. Айландыра кырлары тыҥ ла бийик эмес Туукайа, Комсомолка, Татанак, Сӱӱремей, Боочы-Арка, Байат, Кайас, Јыланду деп ӧзӧктӧрлӱ кырлар, Майма сууга Улалу суу киргенинде турат. Майма дезе Кадынныҥ Ӱч-Сӱмерде башталганынаҥ тӱндӱктей 250 км ого кожулат. Јаан чӧл-јалаҥдар јок учун кала кырлардыҥ ортозында кысталгандый турат. Кала турган ӧзӧк састу јер. Суујакалай тал, кайыҥ, аспак ла јӱзӱн-јӱӱр јыраалар, тайалар ӧзӧт. Майма сууны јараттай ла кырларда кӧп сабазы карагай, јойгон агаш ӧзӧт. Кырды кырлай садтарда Алтайдыҥ климадына јарагадый јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, вишня, слива ла о.ӧ. Каланыҥ ичинде јолдорды јакалай терек, кайыҥ агаштар ла декоративный јыраалар отургызылган.

Улалуга Чуйдыҥ трагы кирбей, кӱнбадыш јаныла Майма аймактыҥ јериле ӧдӧ берет. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ Артыбаш — Турачак — Чоо — Улалу деп јол, тӱндӱктеҥ Новосибирск — Барнаул — Јаш-Тура деп јол, тӱштӱктеҥ Кош-Агаш — Туйакты — Шабалин — Улалу, Кӧксу-Оозы — Кан-Оозы — Нефтебаза — Майма — Улалу, Чамал — Себи-Оозы — Майма — Улалу.

Улалунаҥ Москвага јетире 3641 км. Кӱнбадыш Сибирдиҥ темирјолыныҥ эҥ јуук Јаш-Турада токтодузына јетире 100 км.

Климады[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Климады орто-континентал. Алтайдыҥ тӱштӱкте аймактары ла Сибирдиҥ климадына кӧрӧ, калада јымжак климат. Јай кыска, јылу-изӱзи +13 °С..+20 °С ала +30 °С..+35 °С јетире, сутказына температура кенейте ле солунып турар аргалу. Јаан изӱ айга кӧп саба кӱкӱрттер келижет, кураан айга олордыҥ тоозы астай тӱжет.

  • Изӱниҥ ӱстӱги бажы: +40,2 °С;
  • Сооктыҥ алтыгы учы: —48 °С.
Улалуныҥ климады (1981—2010 јј)
Кӧргӱзӱ чага кочко тула канд кӱӱк к изӱ ј изӱ кура сыгы ӱлӱр кӱчӱ јаҥа јыл
Орто температура,°С -13,7 -12,3 -5,7 4,1 12,2 16,4 18,9 16,6 10,6 3,8 -5,5 -11,4 2,8
Јут-чыктыҥ кеми, мм 22 22 29 59 81 97 109 109 78 58 44 38 731

Каланыҥ куштары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Улалу јажыл кала, мында ӧзӱмдердеҥ јӱзӱн-јӱӱр агаштар, тайалар, ӧлӧҥ-чӧп, чечектер артыгынча учун кӧп тоолу куштар јайы кыжы мында јӱрет. Каргаа, саҥыскан, кӱӱле, борбыйак, јелечи, кӧктӧш, кызылтӧш, томуртка ла о.ӧ.

Ӧзӱмдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Каланы айландыра койу агаштар курчайт, олорды јууныҥ кийнинде студенттер ле ӱренчиктер таркада отургыскан, нениҥ учун дезе бастыра агаш јууныҥ кӱч ӧйинде одыру болуп кезилип калган болгон. Каланыҥ оромдорын керий терек, кайыҥ, беле, аламаныҥ агаштары, толоно, јодро, каргана агаштар ла кӧп јараш чечектер кееркемјилӱ тарылган.

Эл-јоны[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Экономиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Статузы ла башкарузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Эл Курултай АР
  • Алтай Республиканыҥ башкарузы

Архитектуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

1935 јылда Ойрот-Турада јаҥы туралар тудулып баштаган: Дом Советов, стадион Спартак, Дом специалистов 1936 јылда бӱткен, баштапкы благоустроенный тура болгон. План аайынча обкомныҥ туразыныҥ алдында сквер, Ойротский оромдо бульвар, облбольницаныҥ јанын ла Улалу сууныҥ јарадын јажыл ӧзӱмдерле јарандырары темдектелген. 1936 јылда алтынчы школдыҥ ла кинотеатрдыҥ фундаменттери салынган. Педучилищениҥ туразы (эмдиги ӧйдӧ бу госуниверситет) ла Горькийдиҥ кинотеатры, эткомбинат ла мебельный фабрикалар тудулып башталган. Оноҥ ары калада јылдыҥ ла јаҥы туралар тудулып, кала там ла элбеп, јаанадо ӧзӱп баштаган. 1969 јылда администрацияныҥ туразы, 1985 јылда Эл Курултайдыҥ туразы, Кинотеатр Голубой Алтай, каланыҥ дом культуразы, стадион Динамо, садулу-базалар: Байтерек, Панорама, Весна, Ткацкий, Горный.


Калада оромдордыҥ ортозында эҥ ле узуны Коммунистический проспект, ол Санкт-Петербургта Невский проспекттеҥ 2 км-га узун. Калада тӧс тепсеҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган. 1958 јылда бу тепсеҥде кӱлер кереес памятник тургузылган «В. И. Ленин». Скульптураныҥ авторлоры Т. Мамедов ло О. Эльдаров, кереестиҥ бийиги постаментиле кожо 11 м. Ондый ок кереес памятник Ригада тургузылган болгон, је 1991 јылда оны јоголткондор. Эмди Арасей ичинде мындый памятник бир ле.

Билим ле ӱредӱлик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистика институт[4];
  • СО РАН-ныҥ бӧлӱктери Горно-Алтайскта јуртээлем филиал[5];
  • Горно-Алтайскта ботанический сад (филиал ЦСБС СО РАН)[6];
  • ГАГУ, 7 факультет ле јуртээлем колледж кирет;
  • Горно-Алтайсктыҥ педагогикалык колледжи;
  • ГАТК, технологический колледж;
  • ГАККиИ, колледж культуры и искусства;
  • ГАМК, медицинский колледж.

Культура[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • П. В. Кучияктыҥ адыла адалган республикан алтай јондык театр (1936 јылда обдисполкомныҥ јӧбиле јондык театральный студия ачылган, ол 1971 јылда јондык театр боло берген, 1977 јылда јаҥы тудулган театрга кӧчкӧн);
  • А. В. Анохинниҥ адыла адалган республикан јондык музей;
  • АУ РА «Госфилармониязы» 1986 јылдаҥ ала иштейт (1962 јылда облисполкомныҥ јӧбиле ачылган «национал концертный группа» болгон);
  • М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан эл библиотека;
  • Калада культура туразы, иштеп турган ӧмӧликтер: «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декаданс», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз»; мында улай ла јондык байрамдар ӧдӧт: Масленица, Наурыз, Чага-Байрам, 1913 јылда Эл-Ойын байрам республикан статус алган;
  • Калада 5 библиотека, 2 библиотека республикан учурлу.

Спорт[тӱзедер | кодты тӱзедер]

СМИ[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Мӱргӱӱл ӧткӱрер јерлер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Туукайада тагыл, байлу јер;
  • Свято Макарьевский храм (калада тӧс храм);
  • Покровский храм;
  • Серафим Саровскийдиҥ храмы;
  • Преображенский храм;
  • Старообрядческий храм иконы Пресвятой Богородицы Одигитрии (РПСЦ);
  • Медресселӱ мечет;
  • Будданыҥ дацаны.

Кереестер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тӱӱкилик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга мемориал;
  • Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереези;
  • ;
  • ;
  • .

Археологиялык[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Ар-бӱткенниҥ[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Туукайа — байлу туу ;
  • Тоҥмок суу.

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Горно-Алтайскта государстволык университеттиҥ агробиостанциязы

Јарлу улузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Чорос-Гуркин, Григорий Иванович (1870―1937) ― јарлу јурукчы, этнограф, политик.
  • Гоман А. М. (1931 јылда тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде — 2008 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде) — хирург, Народный врач СССР-дыҥ эл эмчизи, Заслуженный врач РСФСР, Заслуженный врач РФ-ныҥ нерелӱ эмчизи, здравоохранениениҥ отличниги, Горно-Алтайск каланыҥ кӱндӱлӱ кижизи.

Аjарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]