Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени

Википедия сайттаҥ
Перейти к навигации Перейти к поиску
Алтай Республиканыҥ кебедели
Алтай Республиканыҥ маанызы

Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгениАлтай Республика Россия Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. Тыва, Хакас Республикаларла, Алтай крайла, Кемеров областьла, онойдо ок Кытатла (Китайла), Калкала (Монголияла), Казахстанла кыйулажат[1]. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%)[2].

Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Алтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнет[1].

Республикан учурлу кала:
тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)[3];
Аймактар:
  1. Кош-Агаш аймак;
  2. Майма аймак;
  3. Оҥдой аймак;
  4. Турачак аймак;
  5. Улаган аймак;
  6. Кан-Оозы аймак;
  7. Кӧксу-Оозы аймак;
  8. Шабалин аймак;
  9. Чамал аймак;
  10. Чоо аймак.

«Алтай Республиканыҥ админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта Россияныҥ тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелери[4].

Муниципал бӧлӱк[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102[5] муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган:

  • калада 1 округ;
  • 10 аймак;
  • 91 јурт јеезе .

Аймактар ла кала[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Мааны Кебедел Алтайлап Орустап ОКАТО-ныҥ код Эл-јон,
кижи (2018)[6]
Текши јери,
муҥ. км²
Эл-јонныҥ ныктазы,
кижи/км²
Администрациялык
тӧс јер
Муниципал аймактар
1 Flag of Ust-Kansky District.png Coat of Arms of Ust-Kansky District.png Кан-Оозы аймак Усть-Канский район 84235 14685 6,3 2,3 Кан-Оозы
2 Flag of Ust-Koksinsky District.png Coat of Arms of Ust-Koksinsky District (2019).png Кӧксу-Оозы аймак Усть-Коксинский район 84240 16317 12,9 1,3 Кӧксу-Оозы
3 Flag of Kosh-Agachsky District.png Coat of Arms of Kosh-Agachsky District (2020).png Кош-Агаш аймак Кош-Агачский район 84210 19188 20,0 0,9 Кош-Агаш
4 Flag of Mayminsky District.png Coat of Arms of Mayminsky District (2019).jpg Майма аймак Майминский район 84215 33939 1,4 20,6 Майма
5 Flag of Ongudaysky District.png Coat of Arms of Ongudaysky District (2019).png Оҥдой аймак Онгудайский район 84220 14312 11,7 1,3 Оҥдой
6 Flag of Turochaksky District.png Coat of arms of Turochaksky District.png Турачак аймак Турочакский район 84225 12389 11,0 1,1 Турачак
7 Flag of Ulagansky District.png Coat of Arms of Ulagansky District.png Улаган аймак Улаганский район 84230 11574 18,4 0,6 Улаган
8 Flag of Chemalsky District.png Coat of Arms of Chemalsky District (2019).png Чамал аймак Чемальский район 84243 10395 3,0 3,2 Чамал
9 Flag of Choysky District.png Coat of Arms of Choysky District (2019).jpg Чоо аймак Чойский район 84245 8315 4,5 1,9 Чоо
10 Flag of Shebalinsky District.png Coat of Arms of Shebalinsky District.png Шабалин аймак Шебалинский район 84250 13735 3,9 3,5 Шабалин
Кала
11 Flag of Gorno-Altaysk.svg Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png Улалу Горно-Алтайск 84401 64464 0,96 Улалу

Јурт јеезелер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту, тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет[4].

Кан-Оозы аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кан-Оозы аймак
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Айты-Коолдыҥ јурт јеезези Айты-Коол ЈодралуКайрукунӰстӱги-Айты-Коол
2 Јабаганныҥ јурт јеезези Јабаган Јабаган-БажыОро
3 Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези ЈалаҥайЈалаҥый-Бажы
4 Кан-Оозыныҥ јурт јеезези Кан-Оозы
5 Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези КӧзӱлКайсынКара-Суу
6 Коргонныҥ јурт јеезези КоргонШуҥмары
7 Кырлыктыҥ јурт јеезези Кырлык
8 Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези Мӧндӱр-Соккон
9 Моты-Оозыныҥ јурт јеезези Моты-Оозы Моты-БажыКелей
10 Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези Чаргы-Оозы ТуратыКара-Коол
11 Экинурдыҥ јурт јеезези Экинур

Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет:

Кӧксу-Оозы аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кӧксу-Оозы аймак.
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Амырдыҥ јурт јеезези Амыр АбайУлужайЈӱс ТытКрасноярка
2 Карагайдыҥ јурт јеезези Карагай КурјумАк-Сас
3 Катандуныҥ јурт јеезези Катанду КујурлуТӱҥӱр
4 Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези Кӧксу-Оозы БаштаҥулЫлгаксыКастактуКӧк-ЈарТӧгӧрикКорымдуКызыл-Јар
5 Корбо-Талдыҥ јурт јеезези Корбо-Тал Кеме-КечӱТеректӱ
6 Сооруныҥ јурт јеезези Соору КайтанакКайыҥду-БелАлтыгы-КубееСаксабай
7 Талдуныҥ јурт јеезези Талду СугашСуузар
8 Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези Ӱстӱги Оймон Ары-МыйтуБасты-КемМый ТууКак-АркаМаральник-1
9 Чендектиҥ јурт јеезези ЧендекАк-КобыМаргалуАлтыгы-ОймонӰстӱги-КӱбееМаральник-2

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.

Кош-Агаш аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кош-Агаш аймак
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Белтирдиҥ јурт јеезези Јаҥы Белтир Белтир
2 Бел-Ажуныҥ јурт јеезези Бел-АжуАркыт
3 Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези Јаҥы-АулАк-Тал
4 Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези Кӧкӧрӱ
5 Кош-Агаштыҥ јурт јеезези Кош-Агаш
6 Курайдыҥ јурт јеезези КурайКызыл-Таш
7 Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези Мукур-Тархаты
8 Ортолыктыҥ јурт јеезези Ортолык
9 Тожоҥтыныҥ јурт јеезези Тожоҥты
10 Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези Тӧбӧлӧр
11 Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези Телеҥит-Сары Токой
12 Чаган-Узунныҥ јурт јеезези Чаган-Узун

Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.

Майма аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Майма аймак.
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Билӱлӱниҥ јурт јеезези БилӱлӱУрлу-АспакФилиалЭмери
2 Кызыл-Озӧктиҥ јурт јеезези Кызыл-Ӧзӧк Боочы-АркаӰстӱги СайдысКара-Суу Орто СайдысУлалушка
3 Майманыҥ јурт јеезези Майма Ай-БалыкБабырганКарлуӰстӱги Кара-КушЭрмендӱ
4 Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези Ман-ЈӱрекКӧл-Јик
5 Сускуныҥ јурт јеезези Суску КалбалуТурбаза «Юность»
6 Ыныныҥ јурт јеезези Ыны Бараан-КоолКарымЧереттӱ

Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.

Оҥдой аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Оҥдой аймак
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Јолоныҥ јурт јеезези ЈолоКор-КобыКайырлык
2 Ийинниҥ јурт јеезези ИйинАк-БоомИйнегенЈодроКичӱ ИйинКыҥыраарЧуй-Оозы
3 Караголдыҥ јурт јеезези КараголБичиктӱ-БоомКороты
4 Куладыныҥ јурт јеезези КуладыБоочы
5 Кӱпчегенниҥ јурт јеезези КӱпчегенЈаан Јаламан
6 Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези Алтыгы Талду
7 Оҥдойдыҥ јурт јеезези Оҥдой
8 Кеҥиниҥ јурт јеезези КеҥиТуйактыШибееБуландыкТалдуНефтебазаБархатово
9 Ӱлегемниҥ јурт јеезези ӰлегемӦлӧти
10 Шашыкманныҥ јурт јеезези ШашыкманКайыҥчы

Аймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер кирет[8].

Турачак аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Турачак аймак
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Артыбаштыҥ јурт јеезези АртыбашЈайлуНово-ТроицкЫйык-Агаш
2 Бийдиҥ јурт јеезези БийШуй
3 Салазанныҥ јурт јеезези Салазан Ала-КайыҥДайбово
4 Кебезенниҥ јурт јеезези Кебезен Пыжы-ОозыСӱрӱТолыйЭски Кебезен
5 Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези Курмач-Байгол Ийт-КӱчСуранаш
6 Шоорноныҥ јурт јеезези Шоорно Толоон
7 Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези Кӱрей кӧлКаначакШунарак
8 Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези Тоҥ-Тош Јар-АйылТагда-АйылУсть-Бава
9 Турачактыҥ јурт јеезези Турачак БайголКайашканКуу-ОозыЛебедскийСтретинка

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.

Улаган аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Улаган аймак
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Акташтыҥ јурт јеезези Акташ
2 Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези Балыкту Јул Паспарты
3 Саратанныҥ јурт јеезези СаратанЈазулу
4 Улаганныҥ јурт јеезези Улаган
5 Чолушпаныҥ јурт јеезези Балыкчы БелеКӧк-ПашКӧӧ
6 Чибилӱниҥ јурт јеезези ЧибилӱКара-Кујур
7 Чибиттиҥ јурт јеезези Чибит

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.

Чамал аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Чамал аймак
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Бешпелтирдиҥ јурт јеезези Бешпелтир
2 Куйустыҥ јурт јеезези КуйусОроктойЭјеган
3 Оностыҥ јурт јеезези ОносАйулуӰстӱги Онос
4 Ӱзнезиниҥ јурт јеезези ӰзнезиАскатАлтыгы КуйумТурбаза «Кадын»Ӱстӱги Куйум
5 Чамалдыҥ јурт јеезези ЧамалЈыландуТолгойокУажан
6 Чопоштыҥ јурт јеезези ЧопошСеби-Оозы
7 Эликманардыҥ јурт јеезези ЭликманарКараколКемчик

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

Чоо аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Чоо аймак


Јурт јеезези Јурт[7]
1 Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези Кара-Кӧкши НикольскийКузяБольшая Кузя
2 Паспауулдыҥ јурт јеезези ПаспауулЛевинкаСалгандуСугулТунјыКара-Торбок
3 Соойдыҥ јурт јеезези Соой
4 Ӱйменниҥ јурт јеезези Ӱймен
5 Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези Ӱч-КӧсСоок-Карасуу
6 Чооныҥ јурт јеезези ЧооГусевкаКыскаСоветскийЫжы
7 Ыныргыныҥ јурт јеезези ЫныргыКрасносельск

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

Шабалин аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Шабалин аймак
Јурт јеезези Јурт[7]
1 Акјулдыҥ јурт јеезези АкјулКамай
2 Апшыйактыныҥ јурт јеезези Апшыйакты
3 Барагаштыҥ јурт јеезези Барагаш
4 Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези Беш-Ӧзӧк
5 Јекјийектиҥ јурт јеезези ЈекјийекАрбайтыКумалырТопучий
6 Ильинканыҥ јурт јеезези ИльинкаОтогол
7 Камлактыҥ јурт јеезези Камлак
8 Каспаныҥ јурт јеезези Каспа
9 Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези Чичке-ЧаргыЈаан Чаргы
10 Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези Улус-ЧаргыӰстӱги-КӧкӧйӧМогойтыМукур-Чаргы
11 Чаргыныҥ јурт јеезези ЧаргыБарлак
12 Шабалинниҥ јурт јеезези ШабалинМыйту
13 Шыргайтыныҥ јурт јеезези Шыргайты

Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

Тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

1922 јылга јетире[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Алтай Республиканыҥ јерлери 1917 јылга јетире Том-Тураныҥ губерниязыныҥ Јаш-Турада уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого Јаш-Тураныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: Туулу Алтайды Јаш-Тура уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында , Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ Јаш-Турада уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: Абайдыҥ, Айдыҥ, Бешпелтирдиҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, Эмериниҥ, Ийинниҥ, Катандуныҥ, Кош-Агаштыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Чамалдыҥ, Чаргыныҥ, Чибиттиҥ ле Шабалинниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде 1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген.

1922—1924 јылдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

ВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн.

Областька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген:

  • Абайдыҥ,
  • Бешпелтирдиҥ,
  • Эмериниҥ,
  • Салдамныҥ,
  • Катандуныҥ,
  • Кыргыстыҥ,
  • Кош-Агаштыҥ,
  • Туулу-Оҥдойдыҥ,
  • Паспаул,
  • Песчаная,
  • Туйактуныҥ,
  • Оймонныҥ,
  • Улаганныҥ,
  • Улалуныҥ,
  • Кан-Оозыныҥ,
  • Чамалдыҥ,
  • Чаргыныҥ,
  • Чибиттиҥ,
  • Чолушманныҥ,
  • Шабалинниҥ.

(алдында Јаш-Тура уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы.

Автоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген.

волость тӧс јери волостько кирген јерлер
Туулу-Оҥдой Оҥдой јурт Туулу-Оҥдой ло Туйакту волостьтор, Кайыҥчы, Байтыган, Ташекан, Карасуу јурттар Салдам волостьтоҥ, оноҥ Чибит волостьтыҥ Чибит јуртынаҥ кӱнбадыштай, Оҥдой јаар
Кош-Агаш Кош-Агаш јурт Кош-Агаш волость ,Чибит јурт, алдында Чибит волость
Лебедский Кебезен јурт Кӱрей-Кӧл, Лебедский ле Алтын-Кӧл волостьтор
Майма Майма јурт Майма волость, Эмери (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јокко), Ӱстӱги-Ыжы Паспауул волость
Оймон Катанду јурт Оймон,Катанду волостьтор, Абай волость Сугаш, Суузар, Татарка јурттар јокко
Улаган Улаган јурт Улаган волость
Успенский Чоо јурт Успенский, Ыныргы волостьтор ло Паспауул волость , Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко
Кан-Оозы Кан-Оозы јурт Кан-Оозы волость, Сугаш, Суузар ла Татарка јурттар Абай волостьтоҥ
Шабалин Шабалин јурт Шабалин, Чаргы ла Песчаный волостьтор
Чамал Чамал јурт Бешпелтир, Чамал волостьтор, Эјеган,Канзара, Куйус, Бешпелтир-Турук, Байка, Чебо, Икужой јурттар Салдам волостьтоҥ, волостьтыҥ. Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар Эмери волостьтоҥ

Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан.

1925—1936 јылдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

1925—1936 јылдар Кӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча Улалу каланыҥ статузын алган. Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон:

  • Кош-Агаш аймак,
  • Лебединский аймак,
  • Оҥдой аймак,
  • Оймон аймак,
  • Улаган аймак,
  • Улалу аймак,
  • Успенский аймак,
  • Кан-Оозы аймак,
  • Чамал аймак,
  • Шабалин аймак.

Ойрот автоном область 1930 јылда јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. Кан-Оозы аймакка 1931 јылда кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. Улалу каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда кандык айдыҥ 10 кӱнинде кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак Турачак аймак болуп, Оймон аймак Кӧксу-Оозы болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-Чоо болуп, Чамал – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн).

1937—1962 јылдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла Алтай край болуп. Алтай крайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

аймактар јуртсоветтер
Ойрот-Тура кала
Кош-Агаш Джазатордыҥ јуртсоведи, Казахскоениҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ
Ойрот-Турский Эмериниҥ јуртсоведи, Бӱлӱлӱниҥ, Ӱстӱги-Карагуштыҥ, Кара-Сууныҥ, Майма-Чаргычактыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ново-Улалинский, Сайдыстыҥ, Сиультинский, Сускуныҥ
Оҥдой Јолоныҥ јуртсоведи, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Кайыҥчыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Ороктойдыҥ, Талдуныҥ, Туйактуныҥ, Хабаровканыҥ, Ялочанский
Турачак Турачактыҥ јуртсоведи, Антропскийдиҥ, Артыбаштыҥ, Гурьяновскийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Капачакскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Мало-Чебеченскийдиҥ, Кӱрей Кӧлдиҥ, Суркашинскийдиҥ, Тондошенскийдиҥ, Турачактыҥ, Удаловскийдиҥ, Чаныштыҥ, Чултинскийдиҥ
Улаган Балыктк-Јулдыҥ јуртсоведи, Улаганныҥ, Чадринскийдиҥ, Челушманский
Кан-Оозы Јалаҥыйдыҥ јуртсоведи, Јалаҥый Бажыныҥ, Караколдыҥ, Кырлыктыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Суузардыҥ, Сугаштыҥ, Талицаныҥ, Туратыныҥ, Јодралуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Усть-Кучинскийдиҥ, Моты-Оозыныҥ, Чаргы-Оозыныҥ, Чечулинскийдиҥ, Экинурдыҥ
Кӧксуу-Оозы Абайдыҥ јуртсоведи, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Кайтанактыҥ, Катандуныҥ, Красноярканыҥ, Корымдуныҥ, Алтыгы-Оймонныҥ, Огневканыҥ, Саксабайдыҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Тӱҥӱрдиҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ
Чоо Ашпанакский јуртсоведи, Верх-Пьянковскийдиҥ, Верх-Учекскийдиҥ, Ыжыныҥ, Кысканыҥ, Кочконыҥ, Паспауулдыҥ, Салгандуныҥ, Средне-Тыргинскийдиҥ, Сугулдыҥ, Тунјыныҥ, Тӱшкӱнектиҥ, Челушкаринскийдиҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ
Шабалин Акјулдыҥ јуртсоведи, Барагаштыҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јаан-Чаргыныҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Каспаныҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Шабалинниҥ
Эликманар Оностыҥ јуртсоведи, Айулуныҥ, Бешпелтирдиҥ, Куйумныҥ, Уажанныҥ, Ӱзнезиниҥ, Чопоштыҥ, Эјеганныҥ, Эликманардыҥ

1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак Майма аймак болуп солынган.1952 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ јурттарына Алтай крайдыҥ Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Чоо аймак јоголып, јерлери Майма аймакка кожулган.

1962—1991 јылдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

1962 јылда тулаан айдыҥ 30 кӱнинде Эликманар аймак Майма аймакка кожулган.1963 јылда кочкор айдыҥ 1 кӱнинде администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен:

  • Кош-Агаш район (тӧс јери-Кош-Агаш јурт);
  • Майма район (тӧс јери-Майма јурт);
  • Оҥдой район (тӧс јери-Оҥдой);
  • Турачак район (тӧс јери-Турачак);
  • Улаган район (тӧс јери-Улаган);
  • Кан-Оозы район (тӧс јери-Кан-Оозы).

Јербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда тулаан айдыҥ 4 кӱнинде Кан-Оозыныҥ јерлеринеҥ Кӧксу-Оозы аймак айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ чаган айыныҥ 13 кӱнинде Оҥдой ло Майма аймактардыҥ јеринеҥ айрып, Шабалин аймак тӧзӧлгӧн. 1980 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Чоо аймак Майма аймактыҥ јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде Туулу Алтай автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

аймактар јуртсоветтер
Горно-Алтайск кала
Кош-Агаш Белтирдиҥ, Джазатордыҥ, Казахскийдиҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Мукур-Таркатыныҥ, Тӧбӧлӧрдиҥ, Чаган-Узунныҥ
Майма Билӱлӱниҥ, Кызыл-Ӧзӧктиҥ, Майманыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ыныныҥ
Оҥдой Јолоныҥ, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Куладыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Кеҥиниҥ, Ӱлегемниҥ
Турачак Артыбаштыҥ, Бийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Майсктыҥ, Кӱрей-Кӧлдиҥ, Тоҥ-Тоштыҥ, Турачактыҥ
Улаган Балыкту-Јулдыҥ, Саратанныҥ, Улаганныҥ, Чолушманныҥ, Чибиттиҥ, Акташтыҥ поссоведи
Кан-Оозы Јалаҥыйдыҥ, Кырлыктыҥ, Отоголдыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Талицаныҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Кан-Оозыныҥ, Моты-Оозыныҥ, Черно-Ануйдыҥ, Јабаганныҥ, Экинурдыҥ
Кӧксуу-Оозы Амырдыҥ, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Катандуныҥ, Огневканыҥ, Талдуныҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ, Чендектиҥ
Чоо Ӱстӱги Кара-Куштыҥ, Верх-Пьянковсктыҥ, Кара-Кӧкшиниҥ, Паспаулдыҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ, Сейканыҥ поссоведи
Шабалин Оностыҥ, Барагаштыҥ, Беш-Ӧзӧктиҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јекјийектиҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Куйустыҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Улус-Чаргыныҥ, Чопоштыҥ, Чаргыныҥ, Шабалинниҥ, Эликманардыҥ, Чамалдыҥ поссоведи

1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны Туулу Алтайдыҥ облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн.

1991 јылдаҥ ала[тӱзедер | кодты тӱзедер]

1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде Туулу Алтай АССР Алтай крайдаҥ чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ Туулу Алтай Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда Чамал аймак Шабалин аймактаҥ чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, Алтай Республиканыҥ администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн.

Ајарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. 1,0 1,1 Конституция Республики Алтай (Основной Закон)
  2. Алтай Республика. Регионныҥ паспорты.
  3. Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»
  4. 4,0 4,1 Закон Республики Алтай «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай»
  5. Закон Республик Алтай «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»
  6. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 7,9 Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru.
  8. Устав муниципального образования «Онгудайский район»

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]