Чаргы-Оозы

Јурт
Чаргы-Оозы
орустап Чёрный Ануй
Чаргы-Оозы, 1910
Чаргы-Оозы, 1910
51°21′24″ с. ш. 84°43′36″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Кан-Оозы
Јурт јеезе Чаргы-Оозыныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги 711 [1] м
Климады орто-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы 576[2] кижи (2016)
Ук-калыктар орустар 54 %[3]
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38841
Почтаныҥ индекси 649453
АТТК-ныҥ коды 84235880001
МТТК-ныҥ коды 84635480101
Чаргы-Оозы (Россия)
Чаргы-Оозы
Москва
Чаргы-Оозы (Алтай Республика)КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймак
Чаргы-Оозы (Алтай Республика)
Улалу
Чаргы-Оозы

Чаргы-Оозы (орустап Чёрный Ануй ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

Этимологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Чаргы-Оозы орустап свирепый, неукротимый, неистовый[4].

Физико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Географиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ сындарыныҥ алдында, Ануй ла Чаргыныҥ суулары бириккенинде турат. Кан-Јабаганныҥ салкындак, алаҥ ачык чӧл-јалаҥдарына кӧрӧ мында бир канча ыжык, јердиҥ ажы, маала ажы јакшы бӱдер јер. Кан-Оозы јанынаҥ келзе, Келейдиҥ ле Јалаҥыйдыҥ боочыларын ажар керек. Бу јурт Алтай кырайдыҥ гран-кыйузына јуук турат, Солонешный аймакка једер јолдор бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 711—753 метрге бийик[1][5].

Климады[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска јай болот. Кышкы ортоайлык температура −19..-20 °С болзо, чаган айдыҥ тыҥ соогы кайда да −30..-40 °С тӱжер аргалу. Јайдыҥ ортоайлык јылузы +15,2 °С кире бар. Чык-јуттыҥ кеми 450—500 мм, салкынныҥ тӱргени 4,2 м/с.

Аҥ-куштары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы[6]. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк[7]. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

Ӧзӱмдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайыҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар[8]. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: арчын, кызыл тазыл, алтын тазыл ла о.ӧ.[9].

Јери ле јолдоры[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурттыҥ текши јери 242,1 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 82,7 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 127,1 га, јонго керектӱ тудумдар 7,2 га, производстволык јерлер 5,7 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 17,2 га, рекреационный учурлу 0,2 га, окылу јер 2,0 га[10]. Айты-Коол јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1,735 км, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2,307 м[11]. Јуртта 8 ором: Октябрьский, Советский, Тугамбаевтиҥ, Тӧс, Шуклинниҥ, Эмчиликтиҥ кош оромы, Меесте кош ором[12]. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 14,96 км[10]. Јуртта 330 таҥынаҥ ээлем, кажызы ла јерлӱ, јаҥыс кат агаш туралар, јерлериниҥ орто кеми 2000 м²[10].

Чаргы-Оозына јетире тӧрт јолло једар арга бар: Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Келейдиҥ боочызы — Моты-Оозы — Чаргы-Оозы; Улалу — Чаргы — Барагаш — Боочы — Јалаҥай — Чаргы-Оозы; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Келейдиҥ боочызы — Јалаҥай — Чаргы-Оозы. Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы. «Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы — Экинур» деп јолдо турат, идентификационный темдеги 84К-123[13], узуны 47,46 км. «Чаргы-Оозы — Кара-Коол» деп јолдыҥ узуны 16,8 км, идентификационный темдеги 84К-124[14][15].

Чаргы-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы 57 км
Республикан тӧс кала Улалу 250 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 200 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва 3900 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ 170 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ 140 км

Тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. 1914 јылдаҥ ала мында эмчилик иштеп баштаган.

Эл-јон[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Эл-јонныҥ тоозы
2009[16]2010[17]2011[18]2012[18]2013[18]2014[19]2015[20]2016[2]
792661660621598582563576

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

Ук-калыктары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 793 кижи болгон, олордыҥ 54 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон[3].

Инфраструктуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • јурт јеезениҥ администрациязы;
  • К. А. Туганбаевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ;
  • балдардыҥ туразы «Пӧтӱгеш»;
  • интернат;
  • серкпе;
  • эмчилик;
  • јурттыҥ клубы;
  • библиотека;
  • спортзал;
  • калаш быжырар јер;
  • сарјусырзавод;
  • АЗС;
  • «Ануй» деп ээлем;
  • почта;
  • ашкана;
  • магазин — 9.

Экономиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуртта јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

Кереестер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тӱӱкилик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1968 ј.,Центральный ором, 7Б)[21][22];
  • Карындаштык мӧҥкӱ, (гр.јуу) партизандардыҥ (1345)[23];
  • Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1918—1919 јј., Тӧс ором,7Б)[21][22].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[23].

Археологияныҥ[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Јебрен корум (1475—1477)[23];
  • Денисовтыҥ куй тажы (1337)[23];
  • Јебрен јурт (1390)[23].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[23].

Ар-бӱткендик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Байлу туу Тӱӱкей;
  • Тоҥмок суу.

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јарлу улузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Ајарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. 1,0 1,1 Chërnyy Anuy (англ.). GeoNames.
  2. 2,0 2,1 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. 3,0 3,1 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 80,236. — 397 с.
  5. Чёрный Ануй
  6. Собанский Г. Г. Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.
  7. Кучин А. П. Птицы Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2004.
  8. Кучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.
  9. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  10. 10,0 10,1 10,2 Генеральный план муниципального образования Черноануйское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай (недоступная ссылка). Дата обращения: 1611798303. Архивировано 1610204036.
  11. Карта села Чёрный Ануй
  12. Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.
  13. Региональная трасса 84К-123
  14. Региональная трасса 84К-124
  15. Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»
  16. Численность постоянного населения сельских населённых пунктов Республики Алтай на 1 января 2010 года
  17. Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  18. 18,0 18,1 18,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.
  19. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.
  20. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.
  21. 21,0 21,1 Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 15 кӱни, 5345. Архивировано 1610213696.
  22. 22,0 22,1 http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследияpdf
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]