Перейти к содержанию

Орто Сайдыс

Википедия сайттаҥ
Јурт
Орто Сайдыс
орустап Средний Сайдыс
51°45′41″ с. ш. 86°09′02″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Майма
Јурт јеезе Кызыл-Ӧзӧктиҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги 836[1] м
Климады орто-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы ↗203[2] кижи (2016)
Ук-калыктар алтайлар 89 %[3]
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38841
Почтаныҥ индекси 649108
АТТК-ныҥ коды 84215825005
МТТК-ныҥ коды 84615425126
Номер в ГКГН 0154681
Орто Сайдыс (Россия)
Орто Сайдыс
Москва
Орто Сайдыс (Алтай Республика)
Орто Сайдыс (Алтай Республика)
Улалу
Орто Сайдыс

Орто Сайдыс (орустап Средний Сайдыс) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.

Этимологиязы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Орто Сайдыс орустап .

Физико-географиялык темдектери

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Географиязы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, арка-тууныҥ ортозында , Сайдыс сууныҥ јарадында турат. Кырлары јабызак, бажы учкур эмес, болчок аайлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 836 метрге бийик[1].

Климады орто-континентал. Јай кыска ла серӱӱн, кыш соок узун. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)[4]. Агын суулар орой тоҥот, тӱштӱкте чылап тыҥ салкындар сокпойт.

Орто-Сайдыстыҥ тайгалары аҥдык, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген[5]. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан[6]. Сузында балык азый кӧп лӧ болгон, је эмди кезем астаган, чараган, чабак, сӧлӧм балыктар туштайт.

Эбире турган кырлар агашла бӱркелген, ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт[7]. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт[7].

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.[8].

Јери ле јолдоры

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуртта 5 ором: Олјондо, Јаҥы, Сартамырский, С. Суразаковтыҥ, Тӧс.

Орто Сайдыс јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Кызыл-Ӧзӧк26 км
Аймактыҥ тӧс јери Майма43 км
Республикан тӧс кала Улалу35 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы140 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва3800 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ Майма43 км

Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. 1983 јылга јетире Ӱстӱги Сайдыс ла Орто Сайдыс јурттар Билӱлӱниҥ јуртсоведине кирген., кийнинде Кызыл-Ӧзӧктиҥ јуртсоведине кирген болгон. 1995 јылда Кызыл-Ӧзӧктиҥ јуртсоведи јурт администрация болуп кубулган. 2005 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнинде јуртадминистрация Билӱлӱниҥ јурт јеезези боло берген[9].

Эл-јонныҥ тоозы
2008[10]2009[10]2010[11]2011[12]2012[12]2013[12]2014[13]2015[14]2016[2]
246↗269↘194→194↗198↗201↘197→197↗203

Ук-калыктары

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 202 кижи болгон, олордыҥ 89 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон[3].

Инфраструктуразы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
  • орто ӱредӱлӱ школ;
  • јурттыҥ клубы;
  • библиотека;
  • эмчилик;
  • стадион;
  • магазин;
  • агашкезим.

Экономиказы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, уй, кой, эчки азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (113)[15].

Ар-бӱткендик

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
  • Чаптыган байлу кыр (46)[15];
  • Бабырган, тодоштордыҥ байлу туузы (39)[15];
  • Аржан суу (47, 48)[15];
  • Узнайдыҥ боочызы (117)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[15].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јарлу улузы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
  • Мундус-Эдоков М. В. (02.08.1879 — 15.06.1942)— ӱлгерчи, бичиичи, драматург, кӧчӱреечи, просветитель, алтай литератураны тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи. Церковно-приходской школдо ӱренген, Том-Турада ӱредӱчилердиҥ курстарын божоткон. 1928 јылда юридический курстарды божодып, адвокат болгон. Алтай школдорго бичиктер тургускан[16];
  • Аргымай Эдоков (1908—1938) — ӱредӱчи, ӱлгерчи, бичиичи, орус классиканыҥ кӧчӱреечизи, алтай литератураны тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи; областьта «Кызыл Ойрот» газеттиҥ редакторы[17];
  • Суразаков С. С. (1925—1980) — алтай фольклорист, бичиичи ле литературовед. Филология билимниҥ докторы (билимниҥ баштапкы алтай докторы)[18]
  • Кондаков Г. В. — филология билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, ГАГПИ-ниҥ доценти[19];
  • Чумакаева М. Ч. — филология билимдердиҥ кандидады, ГАГПИ-ниҥ ӱредӱчизи[20];
  • Тадыкин В. Н. — ӱредӱчи, филология билимдердиҥ кандидады[21];
  • Суразакова З. С. — ӱредӱчи, алтай тил ле литературала национал школдорго кӧп тоолу пособиелердиҥ тургузаачызы[22];
  • Чеконов В. А. — бичиичи, «Бабырган» деп јиит бичиичилердиҥ биригӱзин башкарган[23];
  • Опонгошева М. В. — ӱредӱчи, алтай школдорго пособиелердиҥ авторы, ОБЛоно-ныҥ инспекторы болгон[24].
  1. 1 2 Верхний Сайдыс (Ӱстӱги Сайдыс, находится рядом)
  2. 1 2 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. 1 2 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. ↑ Майма. Климат
  5. ↑ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  6. ↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020
  7. 1 2 Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  8. ↑ Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  9. ↑ Орто Сайдыс јурт
  10. 1 2 Майминский район. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  11. ↑ Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  12. 1 2 3 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.
  13. ↑ Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.
  14. ↑ Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.
  15. 1 2 3 4 5 6 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013
  16. ↑ М. В. Мундус-Эдоков
  17. ↑ Эдоков И. И.
  18. ↑ Суразаков С. С.
  19. ↑ Кондаков Г. В.
  20. ↑ Талантливый ученый
  21. ↑ Тадыкин В. Н.
  22. ↑ Суразакова З. С.
  23. ↑ Чеконов В. А.
  24. ↑ Опонгошева М. В.
Алган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Орто_Сайдыс&oldid=36082"