Перейти к содержанию

Кыҥыраар

Википедия сайттаҥ
Јурт
Кыҥыраар
орустап Малый Яломан
50°29′52″ с. ш. 86°34′34″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Оҥдой
Јурт јеезе Ийинниҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги 701[1] м
Климады орто-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы ↗219[2] кижи (2016)
Ук-калыктар алтайлар 100 %[3]
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38845
Почтаныҥ индекси 649446
АТТК-ныҥ коды 84220820003
МТТК-ныҥ коды 84620420126
Номер в ГКГН 0154677
Кыҥыраар (Россия)
Кыҥыраар
Москва
Кыҥыраар (Алтай Республика)
Кыҥыраар (Алтай Республика)
Улалу
Кыҥыраар
 Медиафайлдар Викискладта

Кыҥыраар (орустап Малый Яломан) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.

Этимологиязы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кыҥыраар — табыштанар, шыҥыраар орустап гремящий, будет звенеть, зазвенит[4].

Алама — јулукту агашта ӧзӧр јаан јиилек орустап яблоко[4].

Јал орустап грива коня[4].

1957 јылга јетире јурт Каҥырар (Кынырар) деп атту болгон[4].

Физико-географиялык темдектери

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Географиязы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јаламанныҥ суузы Кадынга киргенинде турат. Тӱштӱк-кӱнчыгыштан Чуйдыҥ сындары, Теректиниҥ сындары тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Јал Мӧҥкӱниҥ Сындары. Јуугында тайгалар: Кадрин, Сымылты, Ӱч-Эҥмек, Јайлугуш. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 701 метрге бийик[1].

Климады

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Климады орто-континентал[5]. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)[6].

Аҥ-куштары

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тайгалары аҥдык јер: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар[7]. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

Ӧзӱмдери

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар[8]. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы-јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын-тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

Јери ле јолдоры

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуртта 4 ором: Кадынныҥ, Садтыҥ, Тӧс. Бу Р-256 темдектӱ федерал учурлу кӧӧлик јол. Чике-Таманныҥ ӱстине јетире 33 км. Эл-токтоду јурттыҥ ортозы киреде турат.

Кыҥыраар јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'
Администрациялык тӧс јер Ийин8,8 км
Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой60 км
Республикан тӧс кала Улалу260 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы350 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва4000 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 695,3 км-деҥ0 км

Тӱӱкизи

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

Эл-јон

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
Эл-јонныҥ тоозы
2010[9]2011[10]2012[10]2013[10]2014[11]2015[12]2016[2]
219↘218↘215↘211↗216↘214↗219

Ук-калыктары

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

2002 јылдыҥ тооалыжыла 266 кижиниҥ 100 % алтайлар болгон[3].

Окылу тил: орус, алтай[13].

Инфраструктуразы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
  • баштамы школ;
  • стадион;
  • магазин — 2;
  • эмчилик;
  • культура байзыҥы.

Экономиказы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ (лпх), јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Туризм.

Кереестер

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тӱӱкилик

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Археологиялык

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
  • Мӧҥкӱсалгыштар (1244—1247)[14];
  • Јебрен корумдар (964—969, 990—993, 1018, 1087, 1088, 1089, 1159)[14];
  • Ӧркӧш, корумдар (1163—1171)[14];
  • Ташта јурамалдар (743)[14];
  • Кара-Корум, петроглифтер (963, 1231, 1232)[14];
  • Аныйак ӧзӧк, мӧҥкӱсалгыштар (744—746)[14];
  • Бозоголу (773, 861, 948)[14];
  • Озогы јебрен субактар (742)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[14].

Ар-бӱткендик

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јарлу улузы

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
  • Малчиев К. Ф. (1951—2020)- балетмейстер, балеттиҥ артизи, баштапкы алтай хореографиялык композициялардыҥ авторы, Арасей Федерацияда культураныҥ нерелӱ ишчизи.
  • Шумаров,Ногон (1947г.р.) — режиссёр, актёр, драматург, кожоҥчы ла кӱӱ чӱмдеечи. Арасей Федерацияныҥ нерелӱ артизи (1999).

Ајарулар

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
  1. 1 2 Малый Яломан
  2. 1 2 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. 1 2 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. 1 2 3 4 Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.
  5. ↑ Onguday, Russia Travel Weather Averages (Weatherbase) (недоступная ссылка). Дата обращения: кочкор айдыҥ 7 кӱни, 3906. Архивировано 1419269678.
  6. ↑ Оҥдой. Климат
  7. ↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА " Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  8. ↑ Кучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.
  9. ↑ Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  10. 1 2 3 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.
  11. ↑ Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.
  12. ↑ Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.
  13. ↑ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар

[тӱзедер | кодты тӱзедер]
Алган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кыҥыраар&oldid=46699"