Чуй-Оозы

Википедия сайттаҥ
Перейти к навигации Перейти к поиску
јурт
Чуй-Оозы
Чуя-Озы.
50°24′18″ с. ш. 86°42′02″ в. д.
Эл-тергее: Россия
Федерацияныҥ тергеези: Алтай Республика
Муниципал аймак: Оҥдой аймак
Јурт јеезе: Ийинниҥ јурт јеезези
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги: 766 м
Климады: орто-континентал
Ӧйдиҥ поязы: UTC+7:00
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы: 0 кижи (2016)
Ук-калыктары: 0 кижи
Окылу тил: орус, алтай[1]
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды: +7 (38845)
Почтаныҥ индекси: 649446
ОКАТО-ныҥ коды: 84 220 820 008
ОКТМО-ныҥ коды: 84 620 420 131

Чуй-Оозы (орустап Чуйозы) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.

Этимологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Чуй-Оозы – Чуйдыҥ орустап устье реки Чуи[2].

Физико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Географиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Бу јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Чуйдыҥ суузы ла Кадынныҥ бириккенинде 2 км јуукта турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик (по уровню с.Иня, которое находится рядом)[3].

Климады[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, чаган айда тыҥыда соок -40 °C тӱжет, јаан изӱ айда +35 °C болот. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5м/с. Јуттыҥ ортојылдык кеми 700-750 мм.

Аҥ-куштары[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. [4]. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын – балобан, боро ылаачын – кречет, мечиртке – сова, ылаачын – сапсан[5].

Ӧзӱмдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт[6]. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт[6]. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.[7].

Јери ле јолдоры[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт «Чуйдыҥ трагы» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында турат. Јакалай јолдор.

Тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јурт 2010 јылда тӧзӧлип, 2013 јылда «Чуй-Оозы» деп окылу атту боло берген[8][9].

Эл-јон[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Эл-јонныҥ тоозы
2010[10] 2011[11] 2012[11] 2013[11] 2014[12] 2015[13] 2016[14]
0 →0 →0 →0 →0 →0 →0

Инфраструктуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • музей;
  • ашкана;
  • туристтерле иштеер дер;
  • конор тура.

Экономиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Туризм. Мал азыраары. Таҥынаҥ ээлем.

Кереестер[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Тӱӱкилик[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Археологиялык[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Јебрен корумдар (1023, 1090)[15];
  • Чуй-Оозынаҥ ыраак јок "Калбак-Таш" комплекс.

Ар-бӱткенниҥ[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  • Кадрин туу;
  • Аржан суу (893)[15];
  • Кадын ла Чуйдыҥ бириккени.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[15].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Јарлу улузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Ајарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

  1. Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
  2. Доступен скан книги Молчанова О.Т. "Топонимический словарь Горного Алтая", размещённый по согласованию с автором на сайте www.nskdiggers.ru.
  3. Иня
  4. Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. – 368 с. – ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный
  5. Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020
  6. 6,0 6,1 Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  7. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. - 267 с.: ил. - Библиогр.: с. 233-256. – ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный
  8. Постановление Правительства Российской Федерации от 3 декабря 2013 г. № 1111 «О присвоении наименования географическому объекту в Республике Алтай»
  9. В республике состоялось торжественное открытие нового села — Чуйозы
  10. Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1
  11. 11,0 11,1 11,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай
  12. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы
  13. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы
  14. Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы
  15. 15,0 15,1 15,2 Ойношев В.П., Урбанова С.Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. – Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]

Оҥдой аймактыҥ јон јаткан јерлери
Coat of Arms of Ongudaysky District (2019).pngАймактыҥ тӧс јери: Оҥдой јурт
Ак-БоомАлтыгы ТалдуБархатовоБичиктӱ-БоомБоочыБуландыкЈаан ЈаламанЈодроЈолоИйинИйнегенКайырлыкКайыҥчыКараголКеҥиКичӱ ИйинКыҥыраарКор-КобыКоротыКуладыКӱпчегенНефтебазаӦлӧтиОҥдойТалдуТуйактыӰлегемЧуй-ОозыШашыкманШибее
Flag of Ongudaysky District.png